Μαρζάν Σατραπί: «Είμαι Ιρανή και είμαι περήφανη γι' αυτό» - Το πολιτικό υπόβαθρο που διαμόρφωσε την Μάρτζι του Persepolis

«Ποτέ μην ξεχνάς ποια είσαι και από πού προέρχεσαι». Αυτά ήταν τα αποχαιρετιστήρια λόγια του κυρίου Σατραπί στην κόρη του, Μαρζάν Σατραπί, στο εμβληματικό Persepolis. Και είναι κάπως ειρωνικό το πώς, δυο δεκαετίες και κάτι μετά, τα λόγια παραμένουν σαν φυλαχτό για κάθε Ιρανή και Ιρανό πολίτη - οι οποίοι βλέπουν τη χώρα τους να δοκιμάζεται εκ νέου από τον αυθαίρετο αμερικανοϊσραηλινό πόλεμο.

Η Μαρζάν Σατραπί, σε εποχές που η εικόνα της Δύσης για το Ιράν - και τη λεγόμενη Μέση Ανατολή ευρύτερα - φιλτράρονταν από τον οριενταλισμό και την ισλαμοφοβία, άνοιξε στον κόσμο θαρρετά πλην κριτικά ένα παράθυρο προς την αρχαία πρωτεύουσα της δυναστείας των Αχαιμενιδών. Ένα παράθυρο που ούτε εξωράιζε την Ισλαμική Δημοκρατία, ούτε τη δαιμονοποιούσε. Αντιθέτως, ήταν το βιωματικό παράθυρο μιας γυναίκας Ιρανής που αρνείται να παραδώσει την πολιτισμική κληρονομιά της προς κάθε είδους κάπηλο.

Όπως ανακοινώθηκε σήμερα (4/6), η συγγραφέας και σκηνοθέτρια άφησε την τελευταία της πνοή στο Παρίσι, σε ηλικία μόλις 56 ετών. Σύμφωνα με τον στενό της κύκλο, «πέθανε από θλίψη λίγο περισσότερο από έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Ματίας Ρίπα, του συζύγου και αγάπη της ζωής της». Ωστόσο, ένας τρόπον τινά επικήδειος θα ήταν άδικος για την Σατραπί. Άλλωστε, «τίποτα δεν είναι χειρότερο από το να λες αντίο. Είναι κάπως σαν να πεθαίνεις».

Το εκ γενετής πολιτικό υπόβαθρο

Ο ενεργός πολιτικός βίος και λόγος της Σατραπί δεν ήρθε ως κεραυνός εν αιθρία, ούτε ως μια εφηβική ακόμη αντίδραση στο - προερχόμενο από την ανώτερη μεσαία τάξη - οικογενειακό της περιβάλλον. Οι γονείς της ήταν κομμάτι της ιρανικής Αριστεράς, ενεργό κύτταρο της Επανάστασης του 1979 που στόχευε στην καθαίρεση του Σάχη. Και δεν ήταν οι μόνοι.

Πολλά μέλη της οικογένειάς της διώχθηκαν, συνελήφθησαν και δολοφονήθηκαν. Τόσο κατά τη διάρκεια της μοναρχίας, όσο και μετά, με την επικράτηση του καθεστώτος των «αγιατολάδων». Μάλιστα, ο Ανοός, θείος από την πλευρά του πατέρα της και με τον οποίο μοιράζονταν μια αμοιβαία αδυναμία, υπήρξε πολιτικός κρατούμενος υπό τον Σάχη και εξόριστος στη Σοβιετική Ένωση. Όταν επικράτησε εκλογικά ο ισλαμικός φονταμενταλισμός, ο Ανοός συνελήφθη εκ νέου και καταδικάστηκε σε θάνατο για τις πολιτικές του πεποιθήσεις. Του επιτράπηκε μόνο ένας επισκέπτης το βράδυ πριν την εκτέλεσή του, και εκείνος ζήτησε τη Σατραπί.

Το θεοκρατικό καθεστώς γρήγορα επέβαλλε αυστηρό ισλαμικό νόμο, με το σεξιστικό χάσμα να βαθαίνει και να διογκώνεται. Οι γυναίκες αναγκάζονται να ντύνονται... σεμνά, με το χιτζάμπ να σταματά να αφορά απλώς θρησκευτικές επιταγές. Από τη μια μέρα στην άλλη έχασαν το δικαίωμα να ζητήσουν διαζύγιο και τη δυνατότητα να διατηρούν την επιμέλεια παιδιού, ενώ η ηλικία γάμου για τα κορίτσια έπεσε από τα 18 στα 9 έτη.

Από έφηβη ακόμη, η Σατραπί είχε μπλεξίματα με τις Αρχές επειδή αγνοούσε τους σκοταδιστικούς, σεμνότυφους κανόνες και αγόραζε μουσική που είχε απαγορευτεί από το κράτος. Χαρακτηριστικά, όπως είχε αναφέρει και η ίδια σε παλαιότερη συνέντευξή της στο CNN, ήταν μόλις 10 ετών όταν η χρήση του χιτζάμπ έγινε υποχρεωτική στο μη θρησκευτικό, γαλλόφωνο σχολείο που φοιτούσε στην Τεχεράνη. Προηγουμένως, αγόρια και κορίτσια διδάσκονταν μαζί, αλλά σύντομα χωρίστηκε από τους άνδρες φίλους της εξαιτίας της Πολιτιστικής Επανάστασης που κήρυξε ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Χομεϊνί.

«Κάποτε ο ιρανικός λαός θα είναι ελεύθερος, μαζί σου και όσο εσύ»

Όταν μετά από χρόνια αποφάσισε να γράψει για την πατρίδα και τον λαό της που τόσο αγαπούσε, καθώς και για τα ταραχώδη παιδικοεφηβικά της χρόνια στη μετάβαση από τη μοναρχία στον θρησκευτικό ολοκληρωτισμό (για το παρελθόν της που είναι «σαν κλεμμένο» και για την αγάπη της που «θα είναι πάντα ιρανική», όπως είχε τονίσει στο Asia Society), έγινε ένα σύγχρονο εκδοτικό φαινόμενο. Το Persepolis πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα, καθιέρωσε τη Σατραπί ως μία από τις πιο ευρέως διαβασμένες Ιρανές συγγραφείς στον κόσμο και η επιτυχία του αμφισβήτησε πολλές δυτικές αντιλήψεις για την ιρανική κοινωνία και κουλτούρα. Η ίδια είχε πει το 2004 χαρακτηριστικά στον Guardian πως είχε ως στόχο να κάνει τους δυτικούς αναγνώστες να σκεφτούν την ανθρωπιά των Ιρανών ανθρώπων, ότι δηλαδή «είναι στην πραγματικότητα άνθρωποι σαν εμάς».

Κάποια χρόνια αργότερα, με τη λαϊκή και κυρίως τη γυναικεία δυσφορία να συσσωρεύεται έντονα, σημειώθηκε ένα συμβάν ιστορικής σημασίας. Η κρατική δολοφονία της 22χρονης Μαχσά Αμινί, η οποία πέθανε υπό κράτηση - μια κράτηση που προέκυψε από τη μη συμμόρφωσή της στον κώδικα ενδυμασίας. Το φεμινιστικό ποτάμι που πλημμύρισε τους δρόμους της Ισλαμικής Δημοκρατίας είναι σημείο αναφοράς τόσο για το ίδιο το Ιράν, καθώς το λαϊκό έρεισμα των «αγιατολάδων» φάνηκε πως πλέον διαρρηγνύεται, αλλά και για το ίδιο το γυναικείο κίνημα συνολικά - ατσαλώνοντας τα διεθνιστικά αντανακλαστικά του. Στα πλαίσια του «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» η Σατραπί είχε ήδη καθιερωθεί ως μια σημαντική φωνή για την υπεράσπιση της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων των γυναικών στο Ιράν και σε όλο τον κόσμο.

Η επιρροή, η δυναμική και η σπουδαιότητα της Σατραπί αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά και στον συγκινητικό φόρο τιμής που της απέτισε η δημοσιογράφος Τριστάν Μπανόν: «Ήσουν η ελευθερία και η αποφασιστικότητα. Και το θάρρος επίσης. Κάποτε ο ιρανικός λαός θα είναι ελεύθερος - μαζί σου, και όσο εσύ».

Marjane…tu ne m’appelleras pas pour me fêter mon anniversaire et « célébrer ces petites joues que j’adore »…et je ne m’en remets pas.
Tu étais la liberté et la détermination.
Le courage aussi.
Un jour, le peuple iranien sera libre, avec toi et autant que toi.#MarjaneSatrapi pic.twitter.com/watyN6OH4x

— Tristane Banon (@BanonTristane) June 4, 2026

Punk is not dead

Τώρα, το Ιράν δοκιμάζεται μια ακόμα φορά. Κάτι περισσότερο από τρεις μήνες έχουν περάσει από την απρόκλητη επίθεση ΗΠΑ-Ισραήλ, με το θανατερό δρεπάνι να κρέμεται σαν δαμόκλειος σπάθη πάνω τόσο από το Ιράν όσο και από το Λίβανο, και την πολεμική απειλή να κρατιέται από μια φθαρμένη κλωστή να μη μεταφερθεί σε ολόκληρο τον Περσικό Κόλπο.

Τα αντιπολεμικά αντανακλαστικά των λαών της Δύσης επίσης δοκιμάζονται εκ νέου, ίσως για πρώτη φορά τόσο έντονα μετά τον πόλεμο του Βιετνάμ, με το αφήγημα των επιτιθέμενων - παραδόξως, ίσως - να βρίσκει όλο και λιγότερο κοινωνικό έδαφος. Σε τελική ανάλυση, όπως είχε γράψει και ο Πυθαγόρας, «[...] κι εγώ λαός κι εσύ λαός, εσύ Χριστό κι εγώ Αλλάχ, όμως κι οι δυο μας αχ και βαχ».

Αφήνω ως επίλογο τα λόγια της Μαρζάν Σατραπί για τις - τότε - συγκρίσεις της κυβέρνησης Μπους με το ιρανικό καθεστώς και τα ισλαμοφοβικά στερεότυπα. Punk is not dead.

«[...] Για όνομα του Θεού, χρησιμοποιούν την ίδια γλώσσα! Η ιρανική κυβέρνηση λέει ότι πρέπει να διαβάζεις το Κοράνι και ο Μπους λέει ότι πρέπει να διαβάζεις τη Βίβλο. Και οι δύο λένε ότι πολεμούν το κακό. Και οι δύο πιστεύουν ότι ο Θεός είναι με το μέρος τους. Η γλώσσα είναι ίδια. Όμως τουλάχιστον όλοι ξέρουν τι είναι το ιρανικό καθεστώς. Αυτό που είναι πιο τρομακτικό είναι ότι ο πρόεδρος της “δημοκρατικής” Αμερικής μιλά την ίδια γλώσσα. Τότε πού είναι η δημοκρατία;

Επίσης, υπάρχει αυτή η εικόνα για τους μουσουλμάνους: αν δεν φοράς μαντίλα δεν είσαι μουσουλμάνα, αν πίνεις αλκοόλ δεν είσαι μουσουλμάνα, αν δεν έχεις γένια δεν είσαι μουσουλμάνος. Αλλά στις πραγματικές μουσουλμανικές κοινωνίες οι άνθρωποι πίνουν, δεν έχουν γένια, δεν φορούν μαντίλα - και παραμένουν μουσουλμάνοι. Αυτές οι αντιλήψεις μοιάζουν με τον Μπιν Λάντεν: αυτός αποφασίζει ποιος είναι μουσουλμάνος και ποιος όχι. Ποια είναι λοιπόν η διαφορά;

Για μένα είναι δύσκολο, γιατί είμαι Ιρανή και δεν θα μου πει κανείς τι είμαι και τι δεν είμαι. Δεν είμαι “Δυτική”. Είμαι Ιρανή, και είμαι περήφανη γι’ αυτό».

Διαβάστε ακόμη

Φυτοπλαγκτόν στον Θερμαϊκό: Το γνώριμο φαινόμενο επέστρεψε - Τι το προκαλεί και πότε θα υποχωρήσει

Οικογενειακή τραγωδία στα Τρίκαλα: Ηλικιωμένος πυροβόλησε και σκότωσε τον 85χρονο αδελφό του

Ιστορική ημέρα για τις Ένοπλες Δυνάμεις: Παρουσιάστηκαν οι πρώτες γυναίκες που θα υπηρετήσουν στον ελληνικό στρατό

Αγωνιά όλη η Γαλλία: Συναγερμός για την εξαφάνιση της 11χρονης Lyhanna - Σε παιδί με τα ίδια ρούχα ανήκει σορός που εντοπίστηκε