Ο ατέρμονος πόλεμος του Ιράν: Γιατί ακόμα και με συμφωνία οι σχέσεις με τις ΗΠΑ θα παραμείνουν τεταμένες

Στις αρχές του 2004, οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών υπέκλεψαν επιστολή του Αϊμάν αλ-Ζαουάχρι, υπαρχηγού του Οσάμα μπιν Λάντεν, προς τον Αμπού Μουσάμπ αλ-Ζαρκάουι, ηγέτη της Αλ Κάιντα στο Ιράκ.

Στην επιστολή γινόταν αναφορά στη χρήση ακραίας βίας με στόχο την εγκαθίδρυση ισλαμικού χαλιφάτου, αρχικά στο Ιράκ και τελικά σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. «Η μεγαλύτερη μάχη του Ισλάμ στη σύγχρονη εποχή διεξάγεται τώρα», έγραφε ο Ζαουάχρι.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έδωσαν τότε στη δημοσιότητα την επιστολή, ωστόσο ελάχιστοι πίστεψαν σοβαρά ότι η Αλ Κάιντα θα μπορούσε να καταλάβει και να διοικήσει εδάφη στην καρδιά του αραβικού κόσμου. Δέκα χρόνια αργότερα, ο διάδοχος του Ζαρκάουι, Αμπού Μπακρ αλ-Μπαγκντάντι, κατέλαβε τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Ιράκ και ανακήρυξε χαλιφάτο που εκτεινόταν σε περιοχή μεγέθους αντίστοιχου με την πολιτεία της Ιντιάνα, με εκατομμύρια ανθρώπους να ζουν υπό την κυριαρχία του. Ακολούθησε μία δεκαετία στρατιωτικών και πολιτικών επιχειρήσεων για τη διάλυση αυτού του μορφώματος.

Το συμπέρασμα που προέκυψε ήταν σαφές: όταν πολιτικοί ή ιδεολογικοί ηγέτες διακηρύσσουν ανοιχτά μακροπρόθεσμους στόχους και αποδεικνύουν επανειλημμένα ότι είναι διατεθειμένοι να χρησιμοποιήσουν βία για να τους επιτύχουν, οι δηλώσεις τους πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη. Το ίδιο δίδαγμα, σύμφωνα με το CNN, ισχύει και για το Ιράν.

Διαφορετικοί πρόεδροι, ίδιο πρόβλημα

Εδώ και σχεδόν πέντε δεκαετίες, Αμερικανοί πρόεδροι και από τα δύο μεγάλα κόμματα έχουν αντιμετωπίσει το Ιράν με διαφορετικούς συνδυασμούς διπλωματίας, κυρώσεων, αποτροπής και στρατιωτικής ισχύος. Παρ’ όλα αυτά, η σύγκρουση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ισλαμική Δημοκρατία παραμένει, καθώς ο βασικός παράγοντας που καθορίζει τη συμπεριφορά της Τεχεράνης δεν έχει αλλάξει: η επαναστατική ιδεολογία του ίδιου του ιρανικού καθεστώτος.

Στην Ουάσιγκτον, η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται συχνά στις τακτικές επιλογές. Οι Δημοκρατικοί δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη διπλωματία και θεωρούν τη συμφωνία του 2015 για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα, ως τον καλύτερο διαθέσιμο μηχανισμό περιορισμού των πυρηνικών φιλοδοξιών της Τεχεράνης και αποφυγής πολέμου. Από την άλλη πλευρά, οι Ρεπουμπλικανοί υποστηρίζουν συχνότερα πολιτικές «μέγιστης πίεσης» και στρατιωτικής αποτροπής, εκτιμώντας ότι το Ιράν αξιοποιεί τις διπλωματικές συμφωνίες ενώ συνεχίζει την περιφερειακή του επιθετικότητα.

Και οι δύο προσεγγίσεις περιέχουν στοιχεία αλήθειας, χωρίς όμως να εξηγούν πλήρως γιατί το πρόβλημα παραμένει σταθερό μέσα στον χρόνο. Η βασική σταθερά δεν είναι οι πολιτικές εναλλαγές στην Ουάσιγκτον, αλλά η ίδια η φύση του ιρανικού καθεστώτος και οι στόχοι που έχουν ενσωματωθεί στην Ισλαμική Δημοκρατία από το 1979.

Σύμφωνα με το CNN, ακόμη και οι συζητήσεις που φέρεται να διεξάγει τώρα ο Ντόναλντ Τραμπ με το Ιράν - για μια ενδεχόμενη συμφωνία σχετικά με το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ και ίσως νέους περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα - δεν πρόκειται να αλλάξουν μια πορεία που παραμένει σταθερή εδώ και 47 χρόνια.

Η ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας

Το ιρανικό Σύνταγμα αναθέτει στους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) όχι μόνο αμυντικό ρόλο, αλλά και αυτό που περιγράφεται ως «ιδεολογική αποστολή μιας τζιχάντ στον δρόμο του Θεού». Εδώ και δεκαετίες, η επαναστατική ηγεσία του Ιράν ερμηνεύει αυτή την αποστολή ως προσπάθεια επέκτασης της ιρανικής επιρροής στη Μέση Ανατολή, εκδίωξης των Ηνωμένων Πολιτειών από την περιοχή και στήριξης ένοπλων οργανώσεων που επιδιώκουν την καταστροφή του Ισραήλ. Οι στόχοι αυτοί παρέμειναν σταθεροί ανεξάρτητα από τις αλλαγές ηγεσίας σε Ουάσιγκτον και Τεχεράνη, τις οικονομικές κρίσεις, τις κυρώσεις ή τις περιόδους διπλωματικής προσέγγισης.

Για το CNN, αυτή η στρατηγική εξηγεί τις επιθέσεις, τις ομηρίες, την τρομοκρατία και τον πόλεμο μέσω πληρεξουσίων που χαρακτηρίζουν τις σχέσεις ΗΠΑ-Ιράν από την κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη το 1979 μέχρι σήμερα. Εξηγεί επίσης τη διαρκή στήριξη της Τεχεράνης προς οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, η Χαμάς, η Παλαιστινιακή Ισλαμική Τζιχάντ, οι φιλοϊρανικές ιρακινές πολιτοφυλακές και οι Χούθι. Οι Φρουροί της Επανάστασης δημιουργήθηκαν ακριβώς για να προστατεύουν την επανάσταση στο εσωτερικό και να την επεκτείνουν στο εξωτερικό. Η δύναμη Κουντς, το επιχειρησιακό τους σκέλος εκτός συνόρων, ανέπτυξε επί δεκαετίες δίκτυα ένοπλων συμμάχων ικανών να προβάλλουν ιρανική ισχύ πολύ πέρα από τα σύνορα της χώρας.

Κατά καιρούς, Αμερικανοί αξιωματούχοι πίστεψαν ότι η επαναστατική δυναμική του Ιράν θα μπορούσε να αμβλυνθεί μέσω οικονομικών κινήτρων και επανένταξης της χώρας στο διεθνές σύστημα. Αυτή ήταν και μία από τις βασικές λογικές πίσω από την πυρηνική συμφωνία της κυβέρνησης Ομπάμα. Η συμφωνία JCPOA επέβαλε ουσιαστικούς περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν για ορισμένο χρονικό διάστημα και υπό αυτή την έννοια θεωρήθηκε επιτυχία. Ωστόσο, δεν άλλαξε την περιφερειακή πολιτική ούτε τους επαναστατικούς στόχους της Τεχεράνης. Αντιθέτως, σε ορισμένες περιπτώσεις το Ιράν έδειξε ακόμη μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση μετά τη συμφωνία, ενισχυμένο οικονομικά.

Λίγο μετά την υπογραφή της συμφωνίας, ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ απέρριψε δημόσια κάθε ενδεχόμενο εξομάλυνσης των σχέσεων με το Ισραήλ ή τις Ηνωμένες Πολιτείες. Παράλληλα, προέβλεψε ότι το Ισραήλ δεν θα υπάρχει μέσα στα επόμενα 25 χρόνια και δεσμεύτηκε για συνέχιση της «αντίστασης» σε όλη την περιοχή. Σύμφωνα με το CNN, όπως και στην περίπτωση του Ζαουάχρι, αυτές οι δηλώσεις δεν θεωρούνται απλή ρητορική, αλλά μέρος μιας σταθερής στρατηγικής πορείας που ακολουθεί το Ιράν επί δεκαετίες.

Η 7η Οκτωβρίου ως κορύφωση

Η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 παρουσιάζεται ως η πιο ξεκάθαρη εκδήλωση αυτής της στρατηγικής. Η Χαμάς - εξοπλισμένη, χρηματοδοτούμενη και υποστηριζόμενη επί χρόνια από το Ιράν - εξαπέλυσε τη φονικότερη επίθεση στην ιστορία του Ισραήλ, σκοτώνοντας περισσότερους από 1.200 ανθρώπους και παίρνοντας πάνω από 250 ομήρους.

Οι περισσότερες κυβερνήσεις διεθνώς καταδίκασαν την επίθεση. Η ιρανική ηγεσία, αντίθετα, τη χαιρέτισε ως πράξη «αντίστασης» απέναντι στο Ισραήλ. Μέσα σε λίγες ημέρες, φιλοϊρανικές οργανώσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή ενεπλάκησαν στη σύγκρουση. Η Χεζμπολάχ ξεκίνησε εκτοξεύσεις ρουκετών από τον Λίβανο προς το βόρειο Ισραήλ. Φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές σε Ιράκ και Συρία πραγματοποίησαν επανειλημμένες επιθέσεις εναντίον αμερικανικών δυνάμεων, ενώ οι Χούθι στην Υεμένη επιτέθηκαν σε εμπορικά πλοία και αμερικανικά ναυτικά μέσα στην Ερυθρά Θάλασσα.

Όλα αυτά, λέει το CNN, αντανακλούν δεκαετίες ιρανικών επενδύσεων σε ένα δίκτυο οργανώσεων σχεδιασμένο ακριβώς για τέτοιου είδους επιχειρήσεις: άσκηση πίεσης κατά του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών μέσω πολλαπλών μετώπων, διατηρώντας παράλληλα έναν βαθμό άρνησης άμεσης εμπλοκής. Το Ιράν προχώρησε αργότερα και σε δύο πρωτοφανείς άμεσες επιθέσεις με πυραύλους και drones κατά του Ισραήλ από ιρανικό έδαφος, πριν ακόμη το Ισραήλ πλήξει απευθείας το Ιράν.

Τα όρια της στρατιωτικής ισχύος

Ο Ντόναλντ Τραμπ υπήρξε ο πρώτος Αμερικανός πρόεδρος που ενέκρινε στοχευμένες επιχειρήσεις εναντίον ανώτερων στελεχών του ιρανικού στρατιωτικού μηχανισμού και αργότερα στρατιωτικά πλήγματα εντός του ιρανικού εδάφους. Ορισμένες από αυτές τις κινήσεις είχαν απτά τακτικά αποτελέσματα.

Η εξόντωση του διοικητή της δύναμης Κουντς, Κασέμ Σουλεϊμανί, το 2020 προκάλεσε σοβαρή αναστάτωση στις περιφερειακές επιχειρήσεις του Ιράν. Μεταγενέστερα πλήγματα σε ιρανικές στρατιωτικές και πυρηνικές εγκαταστάσεις αποδυνάμωσαν σημαντικά τμήματα των προγραμμάτων πυραύλων, drones και πυρηνικής τεχνολογίας. Ωστόσο, οι τακτικές στρατιωτικές επιτυχίες δεν αρκούν από μόνες τους για να παράγουν στρατηγικό αποτέλεσμα.

Τα γεγονότα των τελευταίων μηνών ανέδειξαν τα όρια της στρατιωτικής ισχύος απέναντι σε ένα βαθιά εδραιωμένο επαναστατικό σύστημα. Παρά τα πλήγματα που έχει δεχθεί, το ιρανικό καθεστώς φαίνεται να συσπειρώνεται γύρω από πιο σκληροπυρηνικές προσωπικότητες, όπως ο Αχμάντ Βαχεντί, νέος επικεφαλής των Φρουρών της Επανάστασης, ο οποίος είχε ηγετικό ρόλο στη δύναμη Κουντς κατά τις δεκαετίες του 1980 και 1990. Σύμφωνα με το CNN, οι αμερικανικές επιλογές - στρατιωτικές, διπλωματικές ή οικονομικές - μπορούν να περιορίσουν ιρανικές δυνατότητες, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχουν καταφέρει να αλλάξουν τη βασική ιδεολογική κατεύθυνση του καθεστώτος.

Ένας κύκλος χωρίς ορατό τέλος

Παρά τις πληροφορίες περί πιθανής νέας συμφωνίας, ο νέος ανώτατος ηγέτης του Ιράν επανέλαβε τους βασικούς στόχους του προκατόχου του: την απομάκρυνση των Ηνωμένων Πολιτειών από τη Μέση Ανατολή και την εξάλειψη του κράτους του Ισραήλ. «Από εδώ και πέρα», ανέφερε χαρακτηριστικά αυτή την εβδομάδα, «το “Θάνατος στην Αμερική” και το “Θάνατος στο Ισραήλ” θα αποτελούν τα κοινά συνθήματα της ισλαμικής κοινότητας». Παράλληλα, επανέλαβε τη δέσμευση για εξαφάνιση του Ισραήλ έως το 2040, μια απειλή που το Ισραήλ θεωρεί πως είναι υποχρεωμένο να αντιμετωπίσει σοβαρά.

Το Ισραήλ ενδέχεται να αποκτήσει νέα κυβέρνηση μετά τις επερχόμενες εκλογές, όμως η πιο επιθετική στρατηγική ασφαλείας που διαμορφώθηκε μετά την 7η Οκτωβρίου δύσκολα θα αλλάξει. Η χώρα αναμένεται να συνεχίσει να δρα προληπτικά απέναντι σε απειλές, είτε κοντά στα σύνορά της είτε εντός του ίδιου του Ιράν, συμπεριλαμβανομένων επιχειρήσεων κατά του ιρανικού πυραυλικού προγράμματος. Αντίστοιχα, οι Ηνωμένες Πολιτείες αναμένεται να συνεχίσουν να προστατεύουν τα δικά τους συμφέροντα και στρατιωτικό προσωπικό στην περιοχή. Ακόμη και την περίοδο κατά την οποία Ουάσιγκτον και Τεχεράνη διαπραγματεύονταν την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, οι Φρουροί της Επανάστασης εντοπίστηκαν να τοποθετούν νέες νάρκες στα Στενά, γεγονός που οδήγησε σε νέα στρατιωτική αντιπαράθεση.

Κατά την εκτίμηση του CNN, η ιδεολογική φύση του ιρανικού καθεστώτος, η προθυμία του Ισραήλ να δρα στρατιωτικά απέναντι σε απειλές και η πρόθεση των Ηνωμένων Πολιτειών να προστατεύουν τα συμφέροντά τους δημιουργούν τις προϋποθέσεις για έναν διαρκή κύκλο αντιπαραθέσεων, προσωρινών αποκλιμακώσεων και νέων εντάσεων - τουλάχιστον έως ότου υπάρξει ουσιαστική πολιτική αλλαγή στο Ιράν.

Διαβάστε ακόμη

Ο ατέρμονος πόλεμος του Ιράν: Γιατί ακόμα και με συμφωνία οι σχέσεις με τις ΗΠΑ θα παραμείνουν τεταμένες

Βίντεο ντοκουμέντο από την επίθεση με μαχαίρι στην Ελβετία - Δεσμούς με τον ISIS είχε ο δράστης

Το ελληνικό νησί κόσμημα που δημοπρατείται... κοψοχρονιά - Η ιστορία και τα «αγκάθια»

Έτοιμο να διχάσει το καινούριο Call Of Duty: Το Modern Warfare 4 αναζωπυρώνει τον πόλεμο της Κορέας