Πώς το GPS μελλοντικά θα κρίνει την έκβαση πολέμων - Οι νέες κυβερνοεπιθέσεις «αλλοίωσης» χώρου και χρόνου

Το GPS μπορεί να δείξει σε ένα αεροσκάφος ότι βρίσκεται στη Νορβηγική Θάλασσα ενώ στην πραγματικότητα πετά πάνω από τη στεριά. Μπορεί να κάνει ένα ρολόι να χάσει τον συγχρονισμό του και, σε μια πιο εξελιγμένη επίθεση, να προκαλέσει προβλήματα σε δίκτυα ηλεκτρισμού, τηλεπικοινωνίες και άλλες κρίσιμες υποδομές.

Αυτό ακριβώς το ενδεχόμενο δοκιμάζουν κάθε χρόνο στη Νορβηγία, στο Jammertest, μια πρωτοποριακή ανοιχτή άσκηση παρεμβολών στα δορυφορικά συστήματα πλοήγησης (GNSS), που πραγματοποιείται στο απομακρυσμένο νησί Andoya, περίπου 300 χιλιόμετρα βόρεια του Αρκτικού Κύκλου.

Όπως αναφέρει το BBC, στο επίκεντρο βρίσκεται ο Χάραλντ Χάουγκλιν, επικεφαλής μηχανικός στον τομέα μετρολογίας χρόνου και συχνότητας της Νορβηγικής Υπηρεσίας Μετρολογίας. Μαζί με δεκάδες μηχανικούς, φυσικούς και κρατικούς αξιωματούχους, δοκιμάζει πόσο ευάλωτα είναι τα συστήματα που εξαρτώνται από τα δορυφορικά σήματα - όχι μόνο για να γνωρίζουν πού βρίσκονται, αλλά και για να γνωρίζουν τι ώρα είναι.

Το Jammertest διοργανώνεται κάθε χρόνο από τις νορβηγικές Αρχές και λειτουργεί ως ένα υπαίθριο «φεστιβάλ hacking», όπου οι συμμετέχοντες επιχειρούν να παραπλανήσουν ή να διακόψουν σήματα GNSS και στη συνέχεια μετρούν τις επιπτώσεις.

Τα δορυφορικά δίκτυα, όπως το GPS, συνήθως συνδέονται με την πλοήγηση. Ωστόσο, επιτελούν και μια εξίσου κρίσιμη λειτουργία: μεταδίδουν εξαιρετικά ακριβή δεδομένα χρόνου. Τα ηλεκτρικά δίκτυα, οι τηλεπικοινωνίες, οι χρηματιστηριακές αγορές, οι υπηρεσίες μεταφορών και πολλές ακόμη υποδομές βασίζονται στον συγχρονισμό που παρέχουν τα GNSS.

Αυτή ακριβώς η εξάρτηση δημιουργεί, όμως, και μια σημαντική αδυναμία. Τα δορυφορικά σήματα είναι σχετικά ασθενή και μπορούν να υπερκαλυφθούν ή να παραποιηθούν από ισχυρότερα, κακόβουλα σήματα.

Μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, τέτοιου είδους παρεμβολές έχουν αυξηθεί δραματικά. Οι πιο εμφανείς επιπτώσεις έχουν καταγραφεί στις αερομεταφορές. Τον Μάιο του 2026, αεροσκάφος της RAF αντιμετώπισε παρεμβολές GPS κοντά στα ρωσικά σύνορα, ενώ τον Σεπτέμβριο του 2025 η Σουηδική Υπηρεσία Μεταφορών ανέφερε ότι ανάλογα περιστατικά αποτελούσαν καθημερινό φαινόμενο.

Η νορβηγική κυβέρνηση είναι πλέον μία από τις κυβερνήσεις που προετοιμάζονται για έναν κόσμο στον οποίο τα GNSS θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε στρατηγική ευπάθεια. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να υπάρξει προετοιμασία απέναντι σε μια επίθεση που θα μπορούσε να επηρεάσει την ίδια την αντίληψη του χρόνου και της θέσης.

Η μεγαλύτερη ανοιχτή δοκιμή ανθεκτικότητας

Το Jammertest πραγματοποιείται στο χωριό Μπλάικ, στο Andoya, ένα μικρό και απομακρυσμένο νησί που χρησιμοποιείται συχνά για τη μελέτη του Βόρειου Σέλατος. Το ειδυλλιακό σκηνικό θυμίζει καλοκαιρινή κατασκήνωση μηχανικών, με το εντυπωσιακό αρκτικό τοπίο και τον καθημερινό μπουφέ με βάφλες να αποτελούν μέρος της εμπειρίας. Ο σκοπός, ωστόσο, είναι απολύτως σοβαρός.

Το 2024 ήταν μόλις η τρίτη επίσημη διοργάνωση του Jammertest, όμως η ιδέα της δοκιμής εμπορικών δεκτών GNSS υπό συνθήκες έντονων, τεχνητών παρεμβολών δεν είναι καινούργια.

Για χρόνια, ο αμερικανικός στρατός πραγματοποιεί αντίστοιχες δοκιμές στο πεδίο βολής White Sands στο Νέο Μεξικό, προκειμένου να διαπιστώσει πώς αντιδρούν οι δέκτες όταν τα σήματα GNSS παραποιούνται. Οι συγκεκριμένες δοκιμές είναι, ωστόσο, αυστηρά ελεγχόμενες, μεταξύ άλλων και ως προς τα δεδομένα που μπορούν να δημοσιοποιηθούν εκ των υστέρων.

Οι Νορβηγοί ακολουθούν διαφορετική προσέγγιση. Έχουν διαμορφώσει τη διοργάνωση στα πρότυπα των λεγόμενων «white-hat hackathons» (Μαραθώνιοι Ηθικού Χακαρίσματος), όπου ειδικοί στον κυβερνοχώρο αναζητούν αδυναμίες στα συστήματα ασφαλείας προκειμένου αυτά να γίνουν πιο ανθεκτικά.

Κρίσιμο στοιχείο είναι ότι οι δοκιμές πραγματοποιούνται ανοιχτά και με πλήρη ορατότητα για τους επισκέπτες στο Andoya. Τα αποτελέσματα, μάλιστα, κοινοποιούνται μεταξύ των συμμετεχόντων από κρατικούς φορείς και εταιρείες το τελευταίο βράδυ της διοργάνωσης.

Κατά τη διάρκεια των δοκιμών, οι μηχανικοί πραγματοποιούν ελεγχόμενες επιθέσεις σε δέκτες που βρίσκονται σε αεροσκάφη, αυτοκίνητα και βιομηχανικό εξοπλισμό, μεταδίδοντας ψευδείς πληροφορίες σχετικά με τη θέση τους και, σε αρκετές περιπτώσεις, σχετικά με την ώρα.

Η διαδικασία μπορεί να παρομοιαστεί με μια κατάσταση στην οποία ένα σύστημα GNSS που χρησιμοποιείται, για παράδειγμα, στο Λονδίνο τον Σεπτέμβριο του 2026 λαμβάνει ψευδή δεδομένα και «πιστεύει» ότι βρίσκεται στη Λίμα του Περού και ότι η ημερομηνία είναι Σεπτέμβριος του 2017.

Οι κίνδυνοι από τις επιθέσεις «jamming»

Υπάρχουν δύο βασικές μορφές παρεμβολών στα GNSS. Η πρώτη είναι το jamming, δηλαδή η υπερκάλυψη των πραγματικών σημάτων, ώστε η υπηρεσία να καθίσταται μη διαθέσιμη. Η δεύτερη είναι το spoofing, δηλαδή η «απαγωγή» των ραδιοκυμάτων, με έναν δέκτη GNSS να λαμβάνει ψευδή δεδομένα για τη θέση και την ώρα.

Οι πιο επικίνδυνες επιθέσεις GNSS μπορούν να λάβουν δύο βασικές μορφές.

Ο πρώτος μεγάλος κίνδυνος είναι το παρατεταμένο jamming: η πλήρης και διαρκής απώλεια του GNSS για αρκετό χρονικό διάστημα, ώστε να εξαντληθούν τα εφεδρικά συστήματα συγχρονισμού και να αρχίσουν να εμφανίζονται αλυσιδωτά προβλήματα. Καθώς ο ψηφιακός συγχρονισμός που συνδέει μεταξύ τους τις σύγχρονες υποδομές αρχίζει να αποσταθεροποιείται, οι επιπτώσεις μπορούν να επεκταθούν σε πολλά διαφορετικά συστήματα.

Το πόσο μπορεί να παραμείνει συγχρονισμένο ένα ηλεκτρικό δίκτυο ή οποιοδήποτε άλλο σύγχρονο ψηφιακό σύστημα χωρίς πρόσβαση σε GNSS εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα χρήματα που είναι διατεθειμένη να επενδύσει μια κυβέρνηση ή μια εταιρεία σε εναλλακτικές υποδομές. Αυτές συνήθως περιλαμβάνουν επίγεια ρολόγια και δίκτυα οπτικών ινών που μεταφέρουν δεδομένα χρόνου με εξαιρετικά υψηλή ακρίβεια.

Το δεύτερο και ακόμη πιο επικίνδυνο σενάριο είναι μια αργή και εξελιγμένη επίθεση spoofing, η οποία δεν εντοπίζεται ή δεν περιορίζεται έγκαιρα και, ως εκ τούτου, δεν επιτρέπει στα εφεδρικά συστήματα να ενεργοποιηθούν. Πρόκειται ουσιαστικά για μια «ύπουλη» επίθεση με επίκεντρο τον χρόνο, η οποία θα μπορούσε να αποσυντονίσει ψηφιακά συστήματα μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα.

Και οι δύο μορφές επιθέσεων στοχεύουν τον χρόνο του GPS και απαιτούν ιδιαίτερα εξελιγμένες και ισχυρές μεθόδους παραποίησης ή διακοπής σημάτων, αντίστοιχες με εκείνες που χρησιμοποιούνται σε σύνθετες κυβερνοεπιθέσεις. Αυτά ακριβώς τα σενάρια είναι που οι μηχανικοί της Νορβηγικής Υπηρεσίας Μετρολογίας, μαζί με πολλές εταιρείες που παρέχουν υπηρεσίες βιομηχανικού συγχρονισμού χρόνου, συγκεντρώνονται στο Andoya για να δοκιμάσουν.

Στόχος είναι να εξεταστεί πώς μπορούν να ανταποκριθούν μεγάλα ψηφιακά συστήματα τις πρώτες ώρες μετά από μια επίθεση. Ένα από τα βασικά ερωτήματα είναι, για παράδειγμα, πόσος χρόνος θα υπήρχε μέχρι να αρχίσουν να παρουσιάζουν σοβαρά προβλήματα τα ενεργειακά δίκτυα και τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας.

Πώς μπορούν να «ξεκολλήσουν» ο χώρος και ο χρόνος

Το πρώτο απόγευμα του Jammertest 2024 πραγματοποιήθηκαν δύο δοκιμαστικές πτήσεις: ένα νορβηγικό ελικόπτερο διάσωσης και ένα μικρό αεροσκάφος, το οποίο χειριζόταν πιλότος της Eurocontrol, του ευρωπαϊκού οργανισμού για την ασφάλεια των αερομεταφορών. Κατά τη διάρκεια των πτήσεων, η παραποίηση των σημάτων GNSS έστειλε ψευδείς πληροφορίες στους δέκτες των δύο αεροσκαφών, δημιουργώντας στις πλατφόρμες παρακολούθησης διαδρομές που δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματική πορεία τους.

Η πορεία του ελικοπτέρου εμφανίστηκε στην οθόνη ως ένα πλήθος επικαλυπτόμενων, χαοτικών σπειρών, σαν ένα αγχωμένο σκίτσο πάνω σε χαρτί. Επρόκειτο για ελιγμούς που ένα πραγματικό ελικόπτερο δεν θα μπορούσε να πραγματοποιήσει. Αργότερα, το αεροσκάφος της Eurocontrol εμφανίστηκε να ακολουθεί παράξενες διαδρομές που έμοιαζαν με συνδετήρες, με απότομες και ακραίες στροφές. Στην πραγματικότητα, το αεροσκάφος πραγματοποιούσε μεγάλους, ομαλούς κύκλους πάνω από την περιοχή.

Το επόμενο πρωί πραγματοποιήθηκε μια ακόμη πιο εξελιγμένη δοκιμή. Για περίπου 40 λεπτά, οι μηχανικοί αύξαναν σταδιακά την ισχύ του εξοπλισμού spoofing, ενισχύοντας το παραπλανητικό σήμα. Η διαδικασία έμοιαζε με αργή υπερφόρτωση ενός συστήματος, πριν αυτό αντιληφθεί ότι κάτι δεν πάει καλά.

Καθώς η ισχύς της εκπομπής από την κεραία αυξανόταν, μια οθόνη πάνω από τους μηχανικούς εμφάνιζε την περιοχή στους Google Maps. Σταδιακά, το σύμβολο που αντιστοιχούσε στη θέση τους άρχισε να μετακινείται παραπλανητικά προς τη Νορβηγική Θάλασσα.

Πώς μοιάζει το «hacking» του χρόνου

Οι επιπτώσεις στις ενδείξεις των ρολογιών είναι δυσκολότερο να γίνουν αντιληπτές χωρίς εξειδικευμένο εξοπλισμό. Για να καταγραφεί η λεγόμενη «ολίσθηση» (drift) που προκαλούν οι παρεμβολές - δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο ένα ρολόι συγχρονισμένο με GNSS μπορεί σταδιακά να απομακρυνθεί από την πραγματική ώρα - απαιτείται σύγκριση του χρόνου GPS με μια ανεξάρτητη, αδιάλειπτη χρονική αναφορά.

Η συγκεκριμένη αναφορά μεταφέρεται μέσω οπτικών ινών σε έναν δέκτη GNSS που βρίσκεται στην άλλη πλευρά ενός βουνού, προστατευμένος από τις παρεμβολές. Με αυτόν τον τρόπο, οι μηχανικοί μπορούν να καταγράψουν σε διάγραμμα την απόκλιση του παραποιημένου ρολογιού από την πραγματική ώρα, μετρώντας τη διαφορά σε νανοδευτερόλεπτα.

Το πρόβλημα, όπως επισημαίνει ο Χάουγκλιν, είναι ότι ο χρόνος θεωρείται κάτι δεδομένο. Πολύ δύσκολα γίνεται αντιληπτό ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως όπλο.

Μπορούν να σταματήσουν οι επιθέσεις;

Νέες τεχνολογίες που θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν ή να ενισχύσουν τα GNSS προτείνονται και αναπτύσσονται συνεχώς. Παραδείγματος χάρη, το White Rabbit, ένα σύστημα ακριβούς συγχρονισμού που αναπτύχθηκε στο CERN της Ελβετίας και μπορεί να παρέχει χρόνο με ακρίβεια μικρότερη του ενός νανοδευτερολέπτου. Το συγκεκριμένο και άλλα αντίστοιχα συστήματα περιορίζουν την εξάρτηση από τους δορυφόρους, χρησιμοποιώντας οπτικές ίνες και ατομικά ρολόγια αναφοράς. Είναι, επίσης, πολύ δυσκολότερο να παραβιαστούν.

Ωστόσο, σχεδόν όλοι οι ειδικοί συμφωνούν ότι δεν υπάρχει σήμερα ένα εναλλακτικό σύστημα που να μπορεί να προσφέρει το σύνολο των υπηρεσιών τις οποίες έχουν καταστήσει διαθέσιμες τα GNSS. «Δεν υπάρχει μία μαγική λύση, γι' αυτό χρειάζεται ένας συνδυασμός συστημάτων», λέει ο Ντέινα Γκάουαρντ, ο οποίος από το 2013 προωθεί πολιτικές για την προστασία του GPS.

Το 2024, ο Γκάουαρντ εκτιμούσε ότι το spoofing επρόκειτο να γίνει ακόμη πιο συχνό, καθώς «είναι φθηνό και εύκολο», ενώ ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους θα μπορούσε να προέρχεται από τα ίδια τα εναλλακτικά δορυφορικά συστήματα GNSS. Τον Ιούνιο του 2026, οι ανησυχίες αυτές ενισχύθηκαν όταν ομάδα ειδικών προειδοποίησε ότι ρωσικοί δορυφόροι είχαν εκπέμψει παρεμβολές από το διάστημα, προκαλώντας για σύντομα χρονικά διαστήματα προβλήματα στα σήματα GPS σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Στο παρελθόν, οι παρεμβολές στα GNSS περιορίζονταν συνήθως σε μια συγκεκριμένη περιοχή ή κοντά σε σύνορα, καθώς τα ραδιοσήματα που εκπέμπονται από τη Γη έχουν περιορισμένη εμβέλεια. Πλέον, όμως, καθώς οι παρεμβολές μπορούν να προέρχονται και από το διάστημα, κανένα σημείο και κανένα σύστημα δεν μπορεί να θεωρείται απολύτως προστατευμένο.

Δεδομένου ότι σημαντικό μέρος της διοργάνωσης Jammertest αφορά, έστω και έμμεσα, την προετοιμασία των σκανδιναβικών χωρών για το ενδεχόμενο μιας ρωσικής επίθεσης, η ανοιχτή διεξαγωγή των δοκιμών μπορεί να προκαλεί εντύπωση. Η ασφάλεια στην περιοχή είναι διακριτική, ενώ στις δοκιμές υπάρχει και παρουσία των νορβηγικών υπηρεσιών πληροφοριών.

Η επιλογή, ωστόσο, να πραγματοποιείται το Jammertest ανοιχτά αποτελεί μέρος της ίδιας της φιλοσοφίας της διοργάνωσης. «Είναι και ένας τρόπος να δείξουμε ότι γινόμαστε πιο ανθεκτικοί; Ότι μπορούμε να αντιμετωπίσουμε αυτό το πρόβλημα;» ρωτήθηκε ο Τόμας Λέβιν, ανώτερος μηχανικός της νορβηγικής υπηρεσίας οδικών υποδομών και ένας από τους διοργανωτές του Jammertest. «Φυσικά», ήταν η απάντησή του. «Οπότε, Ρωσία, προχώρα».

Διαβάστε ακόμη

Γιώργος Μαζωνάκης: «Όσο ζω, Μαζώ» - Μια ζωή έξω από τα καλούπια

Θρίλερ δίχως τέλος στην Κυψέλη: Βρήκαν δεύτερη σακούλα με κόκκαλα στην Αλεπότρυπα

Τσίπρας στο ethnos.gr: Πρέπει να αλλάξουν οι κλίμακες φορολογίας για να μην χαθούν οι αυξήσεις στους μισθούς

Πώς το GPS μελλοντικά θα κρίνει την έκβαση πολέμων - Οι νέες κυβερνοεπιθέσεις «αλλοίωσης» χώρου και χρόνου