┋ Ιστορία ┋ 28.10.2026 05:20

Η νομοθετική περιπέτεια της αναγνώρισης της Εθνικής Αντίστασης

Από τα απαγορευμένα προπολεμικά κινήματα στις διαιρέσεις του εμφυλίου

🕛 χρόνος ανάγνωσης: 5 λεπτά ┋ 🗣️ Ανοικτό για σχολιασμό

Η Ελλάδα είναι μια ευρωπαϊκή χώρα που έζησε την Κατοχή από τους Γερμανούς, Ιταλούς και Βούλγαρους την περίοδο 1941-1944. Αποτελεί όμως μια ιδιαίτερη περίπτωση όσον αφορά την μεταπολεμική διαχείριση της μνήμης της πολύμορφης αντίστασης κατά των κατακτητών. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες όπου η μνήμη της Αντίστασης λειτούργησε ενοποιητικά στην Ελλάδα και λόγω του Εμφυλίου λειτούργησε διαιρετικά.

Πλήθος αντιστασιακών οργανώσεων δημιουργήθηκαν μέσα στην Κατοχή με κυριότερες το ΕΑΜ, τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ. Μεγάλες και μικρές οργανώσεις έδωσαν τον αγώνα κατά των κατακτητών Γερμανών, Ιταλών και Βουλγάρων. Κινητήριες δυνάμεις αυτού του πολύμορφου αντιστασιακού ρεύματος υπήρξαν κυρίως τα μέλη και οι φίλοι του Κομμουνιστικού Κόμματος -το οποίο βρισκόταν υπό καταδίωξη ήδη από το 1928 με αποκορύφωμα τη σκληρή καταστολή της μεταξικής δικτατορίας- οι βενιζελικοί απότακτοι αξιωματικοί του 1935, καθώς και τα μέλη των υπόλοιπων αριστερών οργανώσεων, όπως το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας (ΑΚΕ), το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΣΚΕ) και η Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας (ΕΛΔ).

Το μεγαλύτερο αντιστασιακό κίνημα που εμφανίστηκε την περίοδο της Κατοχής ήταν το ΕΑΜ, που δημιουργήθηκε μετά από πρόταση του ΚΚ προς όλους τους δρώντες πολιτικούς σχηματισμούς. Η άρνηση ή η έλλειψη σχετικού πνεύματος στα αστικά κόμματα οδήγησε στο να περιοριστεί η πολιτική εμβέλεια του ΕΑΜ στο χώρο της Κεντροαριστεράς και της κομμουνιστικής Αριστεράς. Ο χαρακτήρας του ήταν εθνικός και ενωτικός με σοσιαλδημοκρατική κοινωνική αντίληψη. Το βασικό του θεωρητικό κείμενο με τίτλο «Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ», γραμμένο από τον Δημήτρη Γληνό, το εντάσσει ξεκάθαρα στο χώρο της σοσιαλδημοκρατίας. Σε αυτό συνηγορεί και ένταξη στο ΕΑΜ προβεβλημένων προσωπικοτήτων του δημοκρατικού μη κομμουνιστικού χώρου.

Η βαθειά εμπειρία παρανομίας από τα μέλη του ΚΚΕ καθώς και ο συνωμοτικός και στρατιωτικός τρόπος οργάνωσης ως Κόμμα Νέου Τύπου με σαφείς οδηγίες από την Κομιντέρν, της οποίας το ΚΚΕ ήταν Παράρτημα, οδήγησε στην κυριαρχία επί των άλλων αριστερών οργανώσεων... Σημειωτέον ότι το ΑΚΕ, που προ του 1936 είχε πολύ μεγαλύτερη επιρροή στους αγροτικούς πληθυσμούς, δεν μπόρεσε να αντέξει και να ανταγωνιστεί αποτελεσματικά τον τρόπο οργάνωσης του ΚΚ. Η οργανωτική εμπειρία μαζί με την αίγλη που είχε εκείνη την εποχή η ΕΣΣΔ λόγω του Στάλινγκραντ και των νικών επί των Ναζί, συνετέλεσε στην απορρόφηση του μεγαλύτερου μέρους των αριστερών και αντιμοναρχικών αγωνιστών. Η κυριαρχία του μηχανισμού του ΚΚΕ επί του ΕΑΜ είχε ως αποτέλεσμα τη διάσπαση κατά τις παραμονές των Δεκεμβριανών, εφόσον οι υπόλοιπες αριστερές συμμαχικές οργανώσεις διαφωνούσαν με την πολιτική της ρήξης που επέβαλε ο μηχανισμός του ΚΚ.

Βέβαια ένα θέμα είναι το ποιος ήταν ο χαρακτήρας του ΚΚΕ το 1945 με την πληθώρα των νέων μελών που ελάχιστη σχέση είχαν με τον μπολσεβικισμό των κούτβηδων και ήταν κυρίως αντιμοναρχικοί εθνικο-πατριώτες. Αυτή την αντίφαση επιχείρησε να την αντιμετωπίσει ο Ζαχαριάδης μετά την επιστροφή του από το Νταχάου. Όμως τα γεγονότα που ακολούθησαν τη Συμφωνία της Βάρκιζας και την ωμή τρομοκρατία κατά όσων είχαν συσχετιστεί με την ΕΑΜική αντίσταση, διαμόρφωσαν ένα κλίμα που δεν ευνοούσε την με διοικητικά μέτρα επανμπολσεβικοποίηση του Κόμματος.

Τα γεγονότα που ακολούθησαν μετά την απελευθέρωση: Δεκεμβριανά, λευκή τρομοκρατία και ενσωμάτωση των δωσίλογων στον κρατικό μηχανισμό, Εμφύλιος διαμόρφωσαν ένα πολιτικό σκηνικό έντονων συγκρούσεων, προκαταλήψεων και προσπάθειας να διαμορφωθεί ένα αφήγημα που θα αγνοεί τους αντιπάλους των νικητών. Έτσι διαμορφώθηκαν οι μεταπολεμικές εθνικές αφηγήσεις με τις οποίες οριζόταν τόσο η αντίσταση όσο και η ελληνικότητα.

Η θεσμική αναγνώριση της Αντίστασης στην Ελλάδα κατά την περίοδο της Κατοχής πέρασε από κύματα πολιτικών διακυμάνσεων, ακολουθώντας την πορεία της μετεμφυλιακής ιστορίας και της μεταπολίτευσης. Η ελληνική νομοθεσία διαμορφώθηκε κυρίως μέσα από τρεις κομβικούς νόμους-σταθμούς: Τον Αναγκαστικό Νόμο 971/1949, το Νομοθετικό Διάταγμα (Ν.Δ.) 179/1969 και τον Νόμο 1285/1982.

Οι δύο πρώτοι νόμοι διαμορφώθηκαν υπό την επίβλεψη του στρατού επειδή όλη εκείνη την περίοδο ήταν ένας από τους βασικούς διαμορφωτές των κοινωνικών ισορροπιών και των αντιλήψεων. Η κύρια προσέγγιση των δύο πρώτων νόμων ήταν ότι ο αγώνας ήταν διμέτωπος, τόσο κατά του ναζισμού όσο και κατά του κομμουνισμού.

Το 1982 υπήρξε μια τομή στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας εφόσον έκλεισαν οι εκκρεμότητες που είχε κληροδοτήσει η δεκαετία του ’40 με την αναγνώριση της «Εθνικής Αντίστασης». Επέλεξε να αντικαταστήσει και νομοθετικά την παράδοση του κοινωνικού διαχωρισμού με ένα νέο ενωτικό αφήγημα που αναιρούσε τους αποκλεισμούς που είχαν θεσμοθετηθεί έως τότε, που απέκλειαν από την Εθνική Αντίσταση το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Έτσι, η Εθνική Αντίσταση θα προσεγγιζόταν πλέον ως η ενιαία απελευθερωτική δράση όλων των Ελλήνων κατά των κατακτητών.

Με τις διαδοχικές αυτές θεσμοθετήσεις η ελληνική κοινωνία αντιλαμβανόταν τι ήταν εθνικά ορθό με βάση την αντίληψη των διοικούντων και ποιες ομάδες του πληθυσμού θα έπρεπε κοινωνικά να αποκλειστούν.