EthnoΞhauntology Vol. 1: Tα «φαντάσματα» του λατινοαμερικάνικου παρελθόντος στοιχειώνουν κινηματογραφικά το παρόν της Αθήνας

O Ιάκωβος Βρούτσης, συνεπιμελητής του Φεστιβάλ, μιλά στο Έθνος για το κινηματογραφικό φεστιβάλ που δεν υπήρχε και κάποιος έπρεπε να το εφεύρει.

Και ευτυχώς, μαζί με τον Rafael Ramirez, επιμελήθηκαν ένα κινηματογραφικό πρόγραμμα με 31 ταινίες άγνωστες στο ελληνικό κοινό και μια καλλιτεχνική χειρονομία όπου «εικόνα, ήχος και σκέψη συνεργάζονται για να ακουστούν πιο καθαρά οι αντηχήσεις του παρελθόντος στο σήμερα».

Η κεντρική έννοια του φαντάσματος ως μια μορφή που επιστρέφει και υπενθυμίζει μια ανολοκλήρωτη υπόθεση, ως ίχνος και έμβλημα αναχρονισμού, έρχεται να υπογραμμίσει κινηματογραφικά ό,τι διακήρυξε στο ζωγραφικό τελάρο ο Πάουλ Κλεε με την υδατογραφία του Angelus Novus. Σε αυτό το έργο, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν έβλεπε τον «άγγελο της ιστορίας»: Το πρόσωπό του είναι στραμμένο προς το παρελθόν. Όπου εμείς αντιλαμβανόμαστε μια αλυσίδα γεγονότων, αυτός βλέπει μία μοναδική καταστροφή που συνεχίζει να συσσωρεύει το ένα ερείπιο πάνω στο άλλο.» Το βλέμμα προς το παρελθόν, η ανασκαφή των μικρο-ιστοριών και των αφηγήσεων «εξαφανισμένων» ή καταπιεσμένων φωνών που στοιχειώνουν τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα και αναζητούν δικαίωση, είναι ο μόνος τρόπος να υπάρξει ένα μέλλον για την ανθρωπότητα.

Διαβάζοντας τον τίτλο του φεστιβάλ, η πρώτη σκέψη που έρχεται στο μυαλό είναι η έννοια της Στοιχειοντολογίας (hauntology), όπως την εισήγαγε ο Ζακ Ντεριντά στο έργο του «Φαντάσματα του Μαρξ» (1993), σε μια ριζική αμφισβήτηση της παραδοσιακής Οντολογίας. Για τον Ντεριντά δεν υπάρχει ένα αυτοτελές παρόν αλλά αυτό «στοιχειώνεται» από ανεκπλήρωτες υποσχέσεις του παρελθόντος και χαμένες εκδοχές του μέλλοντος. Και εδώ έρχεται το πρώτο plot twist.

Στην ταυτότητα του φεστιβάλ στο διαδίκτυο, οι επιμελητές εξηγούν πως βασική πηγή θεωρητικής αναφοράς του EthnoΞhauntology festival δεν είναι κάπoιο ευρωπαϊκό φιλοσοφικό κείμενο αλλά το ομώνυμο καλλιτεχνικό μανιφέστο που δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβρη του 2024 στο κουβανέζικο περιοδικό «Fantasma Material». Μια κομβική εκδοτική πρωτοβουλία που αναδύθηκε μέσα από τη συνεργασία του Ινστιτούτου Αρτιβισμού Hannah Arendt (INSTAR), υπό τη διεύθυνση της Tania Bruguera, και του εκδοτικού οίκου Rialta Ediciones.

Ο Ιάκωβος Βρούτσης μίλησε για το φεστιβάλ, την προσέγγιση και τις προσδοκίες του.

Από τον τίτλο του Φεστιβάλ, προτείνετε μια σύμπραξη εθνολογίας, φιλοσοφίας, πολιτικής μέσα από την τέχνη. Θέλετε να μας πείτε δυο λόγια για αυτή τη διακειμενική και πολυμεσική προσέγγιση;

Ο τίτλος EthnoΞhauntology προκύπτει από ένα καλλιτεχνικό μανιφέστο που συνυπογράφουν οι Rafael Ramirez, Oderay Ponce de Leon και Carlos Teran Vargas και προτείνει μια μέθοδο να προσεγγίζουμε τα «στοιχειώματα» που συνδέονται με την ιδέα του έθνους. Εθνοστοιχειοντολογία σημαίνει, με πιο απλά λόγια, να μελετάμε πώς το παρελθόν - όσα αποσιωπήθηκαν, τραύματα, ίχνη και μνήμες - επιμένει να επιστρέφει και να επηρεάζει το παρόν μέσα από εικόνες, ήχους και αφηγήσεις. Στο επίκεντρο της πρακτικής που προτείνουμε δε βρίσκεται το «καθαρό» ντοκιμαντέρ: μας ενδιαφέρει το υβρίδιο, η διαμυθοπλασία (interfiction), εκεί όπου το πραγματικό και το φαντασιακό μπλέκονται και αποκαλύπτουν ό,τι συνήθως μένει αόρατο. Η πολυμεσική μορφή του φεστιβάλ (προβολές, έκθεση, ηχητική παρουσίαση, συναντήσεις) δεν έχει σκοπό να είναι ένα «παράλληλο πρόγραμμα», αλλά ένα ενιαίο πεδίο εμπειρίας όπου εικόνα, ήχος και σκέψη συνεργάζονται για να ακουστούν πιο καθαρά οι αντηχήσεις του παρελθόντος στο σήμερα.

Στο κινηματογραφικό μέρος του φεστιβάλ, οι τίτλοι που έχετε επιλέξει (άγνωστοι στο ελληνικό κοινό) διατρέχουν όλα τα είδη αφήγησης και διάρκειας. Ποια είναι η λογική στην επιμέλεια αυτή;

Η λογική μας ήταν να φέρουμε το κοινό σε επαφή με έργα που ακροβατούν ανάμεσα σε είδη και τρόπους διαχείρισης της κινηματογραφικής γλώσσας, γιατί αυτό το «ανάμεσα» είναι το ίδιο το εργαλείο της έρευνας: από τον κατακερματισμό και την ασυνέχεια αναδύεται μια άλλη μορφή αφήγησης. Γι’ αυτό επιλέγουμε ποιητικά ντοκιμαντέρ, σινεμά είδους, πειραματικά και υβριδικά φιλμ - όχι για να δείξουμε «ποικιλία», αλλά για να φωτίσουμε διαφορετικές όψεις του ίδιου στοιχειώματος (αποικιοκρατία, μετανάστευση, πολιτικές αναταραχές, χαμένες εκδοχές του μέλλοντος). Επίσης, ως επιμελητές του προγράμματος προβολών έχουμε προσπαθήσει να καλύψουμε ένα χρονικό και τοπικό εύρος σε ό,τι αφορά τον κινηματογράφο που μας αφορά από τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική. Τέλος, επειδή πολλά από αυτά τα έργα δεν έχουν προβληθεί εδώ, ο στόχος είναι να ανοίξει ένα νέο σημείο αναφοράς για το ελληνικό κοινό, με ταινίες που είναι ταυτόχρονα τολμηρές και βαθιά ατμοσφαιρικές.

Γιατί πιστεύετε ότι μας αφορά η Φασματική Πολιτιστική Μνήμη και η μικρο-ιστορία που τόσο έχει αποσιωποιηθεί;

Μας αφορά γιατί δείχνει πώς το παρελθόν εγγράφεται μέσα στο παρόν και πώς κουβαλάμε, συχνά χωρίς να το καταλαβαίνουμε, μνήμες που έχουν αποσιωπηθεί, τραύματα που δεν έχουν επουλωθεί. Η μικρο-ιστορία, οι λεπτομέρειες και τα «υπολείμματα» είναι συχνά εκεί όπου κρύβεται η πραγματική ένταση: όχι στις επίσημες αφηγήσεις, αλλά στις ρωγμές τους. Η σύγχρονη ελληνική ιστορία είναι γεμάτη τέτοιες ρωγμές, ορισμένες από τις οποίες επικοινωνούν με μια αόρατη γραμμή με αντίστοιχες από τη Λατινική Αμερική. Γι’ αυτό μας ενδιαφέρουν οι μέθοδοι που προτείνει το μανιφέστο ως τρόποι να «ακούσει» κανείς τις παρουσίες των απουσιών και να καταλάβει τι συνεχίζει να μας στοιχειώνει κοινωνικά και πολιτικά.

Το φεστιβάλ είναι μια πρόταση ενεργής συμμετοχής παρά θέασης ως παθητική πράξη από πλευράς κοινού. Τι προσδοκάτε από αυτή τη χειρονομία;

Θέλουμε το κοινό να μη μείνει στη θέση του «καταναλωτή προβολών», αλλά να μπει σε μια διαδικασία κοινής διερεύνησης: να παρατηρεί, να ακούει, να συζητά, να αντιπαραβάλλει εμπειρίες. Αυτός είναι και ο λόγος που το φεστιβάλ πλαισιώνεται με συναντήσεις/συζητήσεις με δημιουργούς και ερευνητές, ώστε η εμπειρία να συνεχίζεται πέρα από την αίθουσα. Παράλληλα, η έκθεση στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης που επιμελούνται η Oderay Ponce de Leon και η Άννα Γράδου λειτουργεί σαν δεύτερη πύλη: σε βάζει σε ένα περιβάλλον όπου τα «φαντάσματα» ενεργοποιούνται από την καλλιτεχνική πράξη και σε ωθούν να σκεφτείς αλλιώς την κοινωνικο-ιστορική πραγματικότητα. Στην ίδια λογική θα είναι και η δίγλωσση έκδοση που ετοιμάζουμε μετά το φεστιβάλ και θα περιλαμβάνει τόσο το μανιφέστο όσο και κείμενα σημαντικών Λατινοαμερικάνων και Ελλήνων με αφορμή το φεστιβάλ. Στο τέλος, προσδοκούμε στη δημιουργία μιας μικρής κοινότητας ανθρώπων που εκτός από τις εντυπώσεις θα αποκτήσουν και νέα εργαλεία ανάγνωσης του παρόντος.

22-28 Ιανουαρίου
Κινηματογράφος Newman (Σεβαστουπόλεως 117) & Δημοτική Αγορά Κυψέλης.
Info: https://2026.ethnohauntology.org/

Διαβάστε ακόμη

Κυβερνοασφάλεια: Το νέο στρατηγικό πεδίο σπουδών και εργασίας για τη νέα γενιά

Νοσηλευτής ΜΕΘ, πολίτης των ΗΠΑ: Ποιος ήταν ο 37χρονος που δολοφονήθηκε από την ICE στη Μινεάπολη

Ανάλυση: Το δόγμα "νόμος και τάξη" του Τραμπ σκοτώνει και δημιουργεί χάος

Ethno☰hauntology Vol. 1: Tα «φαντάσματα» του λατινοαμερικάνικου παρελθόντος στοιχειώνουν κινηματογραφικά το παρόν της Αθήνας