Όταν τα όπλα «σιωπούν» μόνο στα χαρτιά: Το διεθνές διπλωματικό θρίλερ πίσω από τις εκεχειρίες-φαντάσματα

Την περασμένη εβδομάδα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι η «κατάπαυση του πυρός» με το Ιράν «τελείωσε», καθώς οι αμερικανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν αλλεπάλληλες νυχτερινές επιθέσεις εναντίον του Ιράν.

Σύμφωνα με ανάλυση του CNN, ο Αμερικανός πρόεδρος είχε ανακοινώσει αρχικά την κατάπαυση του πυρός στις αρχές Απριλίου, μόλις λίγες ώρες αφότου είχε απειλήσει ότι «ένας ολόκληρος πολιτισμός θα χαθεί απόψε και δεν πρόκειται να επιστρέψει ποτέ». Αφού δήλωσε ότι η εκεχειρία θα διαρκούσε δύο εβδομάδες, στη συνέχεια την παρέτεινε.

Όμως, τις εβδομάδες που ακολούθησαν, ακόμη και μετά την υπογραφή «μνημονίου κατανόησης» μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν -το οποίο εγκαινίασε μια περίοδο διαπραγματεύσεων 60 ημερών για τον τερματισμό του πολέμου- τα όπλα δεν σίγησαν. Καθώς οι ΗΠΑ και το Ιράν συνέχιζαν να ανταλλάσσουν πλήγματα, ο Τραμπ επέμενε ότι η κατάπαυση του πυρός παρέμενε σε ισχύ, μέχρι που την περασμένη εβδομάδα έκρινε ότι το τελευταίο νήμα που τη συγκρατούσε είχε πλέον σπάσει.

Συνεχή πλήγματα σε Λίβανο και Γάζα παρά τις συμφωνίες για εκεχειρία

Το μόνο βέβαιο είναι το εξής: Μια «κατάπαυση του πυρός», τουλάχιστον τον τελευταίο καιρό, δεν συνεπάγεται απαραίτητα και τη διακοπή των πυρών. Οι συγκρούσεις ανάμεσα στο Ισραήλ και τη Χεζμπολάχ, σύμμαχο του Ιράν, συνεχίστηκαν στον Λίβανο παρά τις εκεχειρίες που επιτεύχθηκαν με τη μεσολάβηση των ΗΠΑ μεταξύ των κυβερνήσεων του Ισραήλ και του Λιβάνου. Μάλιστα, το Νορβηγικό Συμβούλιο Προσφύγων ανέφερε ότι σχεδόν 600 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στον Λίβανο τις εβδομάδες που ακολούθησαν την κατάπαυση του πυρός του Απριλίου.

Επιπλέον, από τότε που τέθηκε σε ισχύ τον Οκτώβριο το σχέδιο του Τραμπ για κατάπαυση του πυρός στη Γάζα -το οποίο εγκρίθηκε από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών- το Ισραήλ συνεχίζει να σφυροκοπά την περιοχή σχεδόν καθημερινά, υποστηρίζοντας ότι στοχεύει τη Χαμάς. Σύμφωνα με καταμέτρηση του Κυβερνητικού Γραφείου Ενημέρωσης στη Γάζα, το Ισραήλ έχει παραβιάσει την εκεχειρία τουλάχιστον 3.689 φορές.

Τι συνιστά «κατάπαυση του πυρός»

Τι είναι, λοιπόν, μια «κατάπαυση του πυρός»; Αν και η έννοια είναι τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο πόλεμος, ο όρος καταγράφηκε για πρώτη φορά στα μέσα του 19ου αιώνα σε μια σκωτσέζικη εφημερίδα ως στρατιωτικό παράγγελμα δύο λέξεων για τον τερματισμό των ενεργών εχθροπραξιών. Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, εξελίχθηκε σε ενιαίο ουσιαστικό που δηλώνει την προσωρινή αναστολή των εχθροπραξιών - μια κατάσταση που δεν αποτελεί ούτε ειρήνη αλλά ούτε και ανοιχτό πόλεμο.

Όταν ο όρος χρησιμοποιείται από πολιτικούς ηγέτες, καθώς και από δημοσιογράφους που μεταδίδουν τις δηλώσεις τους, υποδηλώνει ότι η βία σε μια σύγκρουση έχει σταματήσει, εξηγεί η Ρέιτσελ Νέλσον, αναλύτρια στο Συμβούλιο Πολιτικής για τη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, η ίδια επισημαίνει ότι αυτό συχνά δεν ανταποκρίνεται στις πραγματικές πράξεις των εμπόλεμων πλευρών. «Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν αυτά τα μέρη τηρούν πράγματι τα όσα συμφώνησαν», προσθέτει.

Παρά το πόσο ξεκάθαρη ακούγεται, μια «κατάπαυση του πυρός» μπορεί να περιλαμβάνει ποικίλες συνθήκες. Τα Ηνωμένα Έθνη επισημαίνουν ότι δεν υπάρχει ένας ενιαίος, παγκοσμίως αποδεκτός ορισμός του όρου, με αποτέλεσμα οι εμπλεκόμενοι σε ένοπλες συγκρούσεις να καθορίζουν οι ίδιοι τι συνεπάγεται για τη δική τους περίπτωση. Το Διπλωματικό Λεξικό Palgrave Macmillan αναφέρει ότι μια κατάπαυση του πυρός μπορεί να περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη ζώνη όπου έχουν ξεσπάσει μάχες ή να καλύπτει το σύνολο της εμπόλεμης περιοχής, αν και σημειώνει ότι «σε τέτοιες συμφωνίες εξυπακούεται συνήθως ότι η διακοπή των εχθροπραξιών συνοδεύεται από καθήλωση των στρατιωτικών θέσεων και των εξοπλισμών».

Αυτόν τον μήνα συμπληρώνονται επίσης 73 χρόνια από την Ανακωχή της Κορέας, η οποία επέβαλε κατάπαυση του πυρός μεταξύ των στρατών των δύο χωρών και των αντίστοιχων συμμάχων τους, μέχρι να επιτευχθεί μια τελική ειρηνευτική συμφωνία μεταξύ Βόρειας και Νότιας Κορέας. Σχεδόν τρία τέταρτα του αιώνα αργότερα, η εκεχειρία παραμένει σε ισχύ - ακόμη και αν οι δύο πλευρές έχουν ανταλλάξει διασυνοριακά πυρά κατά τη διάρκεια των ετών και η υπογραφή μιας επίσημης συνθήκης ειρήνης παραμένει άπιαστο όνειρο.

Ωστόσο, ελλείψει ενός αυστηρού ορισμού, κράτη και πολιτικοί ηγέτες ερμηνεύουν τον όρο κατά το δοκούν. Όταν ο Τραμπ κλήθηκε να ορίσει την κατάπαυση του πυρός σε ενημέρωση του Λευκού Οίκου στις 3 Ιουνίου, άφησε να εννοηθεί ότι η λέξη έχει διαφορετική σημασία στη Μέση Ανατολή: «Θα έλεγα ότι σε εκείνο το μέρος του κόσμου, κατάπαυση του πυρός σημαίνει να πυροβολείς με κάπως μεγαλύτερη αυτοσυγκράτηση».

Τουλάχιστον όσον αφορά την αποτύπωση της κατάστασης στο πεδίο, ο ορισμός του Τραμπ ήταν ακριβής, αναφέρει η Μόνα Γιακουμπιάν, διευθύντρια και ανώτερη σύμβουλος του Προγράμματος για τη Μέση Ανατολή στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών. Οι εχθροπραξίες που συνεχίστηκαν μετά την ανακοίνωση της εκεχειρίας ήταν πράγματι μικρότερης έντασης σε σχέση με τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου. «Όμως, αυτό γεννά το ερώτημα: με ποιον τρόπο αποτελεί αυτό κατάπαυση του πυρός;» προσθέτει η ίδια.

Μια «κατάπαυση του πυρός», σύμφωνα με ειδικούς της εξωτερικής πολιτικής, έχει αξία μόνο στον βαθμό που ορίζεται από τα ψιλά γράμματα της συμφωνίας. «Η "κατάπαυση του πυρός" είναι ένας ευρύς όρος, επομένως είναι σημαντικό να είναι σαφές το τι έχει συμφωνηθεί», γράφει σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ο Ματ Γουάξμαν, ειδικός σε θέματα δικαίου και εξωτερικής πολιτικής στο Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων. «Για παράδειγμα, αν η συμφωνία είναι βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη, και ποια ακριβώς "πυρά" συμφωνούν τα μέρη να "καταπαύσουν"».

Η «κατάπαυση του πυρός» που δρομολογήθηκε με τη συμφωνία του Ιουνίου μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν υπονομεύθηκε από την έλλειψη σαφήνειας. Ένα σημείο τριβής στη συμφωνία αφορούσε το τι σήμαινε το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ. Οι ΗΠΑ εξέλαβαν τη συμφωνία ως δέσμευση ότι το Ιράν θα παρείχε ανεμπόδιστη διέλευση από τα στενά. Όταν οι Ιρανοί άνοιξαν μόνο ένα πέρασμα και επιτέθηκαν σε πλοία που κινούνταν σε άλλες διαδρομές, τις οποίες χαρακτήρισαν μη εξουσιοδοτημένες, οι ΗΠΑ ισχυρίστηκαν ότι το Ιράν αθέτησε τη συμφωνία, ενώ το Ιράν διατύπωσε την ίδια κατηγορία για τις ΗΠΑ.

«Τα μνημόνια κατανόησης δεν έχουν μεγάλη αξία όταν συναλλάσσεσαι με απατεώνες»

Εξαρχής υπήρχε μια διάχυτη δυσπιστία γύρω από την εκεχειρία. Τα δημοσιογραφικά ρεπορτάζ, σε διάφορες φάσεις της σύγκρουσης, τη χαρακτήριζαν «εύθραυστη», «αβέβαιη» ή «υπό κατάρρευση», αποτυπώνοντας το πόσο μετέωρη ήταν. Παρόλα αυτά, η Γιακουμπιάν επισημαίνει ότι η άρνηση των διαπραγματευτών να κηρύξουν την κατάπαυση του πυρός νεκρή είχε τη δική της χρησιμότητα: Ακόμη και όταν το Ιράν εξαπέλυε επίθεση στην εμπορική ναυτιλία και οι ΗΠΑ προχωρούσαν σε στρατιωτικά πλήγματα, αυτή η στάση αναμονής κρατούσε ανοιχτό το ενδεχόμενο να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις και ίσως να οδηγήσουν σε κάτι που θα πλησίαζε περισσότερο στην πραγματική έννοια της «κατάπαυσης του πυρός».

Καθώς η λέξη παύει να σημαίνει τον τερματισμό των πυρών, έχουν επιστρατευτεί νέοι όροι. Όταν το Ισραήλ συνέχισε να σφυροκοπά τον Λίβανο μετά την επίτευξη εκεχειρίας τον Νοέμβριο του 2024, η Γιακουμπιάν αναφέρει ότι άρχισε να αποκαλεί την κατάσταση «περιορισμό των πυρών» αντί για κατάπαυση.

Για να ανακτήσει η «κατάπαυση του πυρός» έστω και ψήγμα του νοήματός της, η Γιακουμπιάν τονίζει ότι οι παραβιάσεις πρέπει να κατονομάζονται ως τέτοιες. «Το να συνεχίζουμε να αποκαλούμε κάτι κατάπαυση του πυρός, όταν προφανώς δεν είναι, δείχνει μια τάση συμβιβασμού ή αποδοχής αυτής της πραγματικότητας, χωρίς να καταβάλλεται προσπάθεια για την αντιμετώπιση των προκλήσεων», αναφέρει. Η χρήση της λέξης «κατάπαυση του πυρός» για την περιγραφή μιας κατάστασης όπου τα όπλα δεν σιγούν ποτέ απλώς αλλοιώνει το νόημά της, καταλήγοντας τελικά να την απογυμνώσει από κάθε περιεχόμενο.

Ωστόσο, σύμφωνα με τα λεγόμενα του Τραμπ, φαίνεται ότι μια «κατάπαυση του πυρός» -και η συμφωνία που τη διέπει- δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ με ιδιαίτερη σοβαρότητα. «Τα μνημόνια κατανόησης δεν έχουν μεγάλη αξία όταν συναλλάσσεσαι με απατεώνες», δήλωσε σε συνέντευξή του στις 13 Ιουλίου στον συντηρητικό ραδιοφωνικό παρουσιαστή Χιου Χιούιτ. «Και, μεταξύ μας, δεν έχουν μεγάλη αξία ούτε όταν συναλλάσσεσαι με έντιμους ανθρώπους».

Διαβάστε ακόμη

Όταν τα όπλα «σιωπούν» μόνο στα χαρτιά: Το διεθνές διπλωματικό θρίλερ πίσω από τις εκεχειρίες-φάντασμα

Αντίστροφη μέτρηση για τον πρώτο καύσωνα: Σε ποιες πόλεις θα «χτυπήσουν» τα 40αρια - Πότε και πού θα δροσίσει

Η υπόθεση που δίχασε την Ιταλία: Ηλικιωμένος χρυσοχόος παίρνει στο κυνήγι ληστές, τους πυροβολεί και τους σκοτώνει

Απίστευτο βίντεο: Σκύλος ενεργοποιεί φρυγανιέρα και καίει σπίτι - Νεκρά τρία κατοικίδια