Wall Street Journal: «Πώς η ελληνική κρίση μπορεί να διδάξει την Ευρώπη»

Φλεγόμενοι κάδοι σκουπιδιών, λεηλατημένες επιχειρήσεις, βόμβες μολότοφ κατά αστυνομικών. Αυτό ήταν το σκηνικό που επικρατούσε στην Γαλλία με τους εξοργισμένους διαδηλωτές να έχουν βγει στον δρόμο διαμαρτυρόμενοι για την ακρίβεια και τις αισχρές δημόσιες υπηρεσίες.

Αλλά αυτή η κατάσταση κάτι μας θυμίζει. Κάτι πολύ οικείο που Ελλάδα πέρασε και μάλλον έμαθε από αυτό, καθώς πριν περίπου 15 χρόνια η Αθήνα ήταν αυτή που φλέγονταν.

Τότε, οι Έλληνες πολίτες βρίσκονταν στους δρόμους, αντιδρώντας στα μέτρα λιτότητας, τα οποία περιλάμβαναν δραστικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες και υπέρογκη φορολογική επιβάρυνση. Ήταν το βαρύ τίμημα που κλήθηκε να καταβάλει η χώρα για τα πακέτα διάσωσης (μνημόνια) (bailout packages), τα οποία απέτρεψαν μια ανεξέλεγκτη χρεοκοπία της Ελλάδας και την εξάπλωση της κρίσης στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Όπως αναφέρει η Wall Street Journal, η ελληνική οικονομία βίωσε τη μεγαλύτερη ύφεση σε περίοδο ειρήνης που έχει καταγραφεί ποτέ σε ανεπτυγμένη χώρα από την εποχή της Μεγάλης Ύφεσης της δεκαετίας του 1930. Οι συνέπειες ήταν τόσο καταστροφικές, ώστε η Ελλάδα παραμένει μέχρι σήμερα μια από τις φτωχότερες χώρες της ΕΕ. Για την υπόλοιπη Ευρώπη, η ελληνική κρίση αποτέλεσε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προς αποφυγή, επηρεάζοντας ολόκληρο το ευρωπαϊκό πολιτικό σκηνικό και ενισχύοντας το αντιευρωπαϊκό αίσθημα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, μάλιστα, συνέβαλε στη διαμόρφωση των συνθηκών που οδήγησαν στο Brexit.

Πολλά έχουν αλλάξει από τότε. Αυτή τη φορά, η Ευρώπη φλέγεται, αλλά η Ελλάδα όχι.

Η ελληνική οικονομία αναπτύσσεται με ταχύτερους ρυθμούς από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αν και εξακολουθεί να ξεκινά από χαμηλή βάση. Σε μια περίοδο κατά την οποία τα δημοσιονομικά ελλείμματα διευρύνονται και το δημόσιο χρέος διογκώνεται σε πολλές χώρες, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις ελάχιστες δυτικές οικονομίες που καταγράφουν περισσότερα έσοδα από έξοδα. Παράλληλα, δανείζεται πλέον με χαμηλότερο κόστος από τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ.

Πρόκειται για μια αξιοσημείωτη ανατροπή, η οποία προϋπέθεσε ριζική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο το κράτος διαχειρίζεται τα δημόσια οικονομικά. Απαιτήθηκε, όμως, και μια ευρύτερη αλλαγή νοοτροπίας. Οι Έλληνες, καλώς ή κακώς, έχουν πλέον μάθει να περιμένουν λιγότερα από το κράτος σε σύγκριση με πολλούς Ευρωπαίους πολίτες.

Ακόμη, έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη εξοικείωση με ζητήματα δημοσιονομικής πολιτικής. Γνωρίζουν και ενδιαφέρονται περισσότερο για τους προϋπολογισμούς και τα ελλείμματα απ' ό,τι, για παράδειγμα, ο μέσος Αμερικανός πολίτης.

«Όταν μιλάω στους ανθρώπους για το χρέος, διαπιστώνω ότι πραγματικά με ακούν», δήλωσε ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, σε συνέντευξή του. «Οι άνθρωποι θυμούνται τον πόνο. Θυμούνται τι σημαίνει να βρίσκεσαι ουσιαστικά σε κατάσταση χρεοκοπίας, τι σημαίνει να ζεις πάνω από τις δυνατότητές σου».

Η διαφορά με την Ευρώπη

Αν και στην Ελλάδα οι πολίτες αντιλαμβάνονται σε μεγάλο βαθμό τα όρια των δυνατοτήτων του κράτους να παρέχει οικονομική στήριξη, το ίδιο δεν ισχύει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπου οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις συγκρούονται με την οικονομική πραγματικότητα.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού κοινωνικού συμβολαίου, βάσει του οποίου οι πολίτες αποδέχονταν επί δεκαετίες να διαθέτουν περίπου το μισό εισόδημά τους σε φόρους, με αντάλλαγμα την κρατική μέριμνα από τη γέννηση έως τον θάνατο.

Το συγκεκριμένο μοντέλο, το οποίο διαμορφώθηκε κατά την περίοδο της ταχείας οικονομικής ανάπτυξης που ακολούθησε τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, καθίσταται πλέον μη βιώσιμο. Η γήρανση του πληθυσμού ασκεί ολοένα μεγαλύτερη πίεση στα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα, τα οποία αποτελούν τη μεγαλύτερη κατηγορία δημόσιων δαπανών στην Ευρώπη.

Την ίδια στιγμή, οι προσπάθειες των κυβερνήσεων που αντιμετωπίζουν δημοσιονομικούς περιορισμούς να μειώσουν τις σχετικές δαπάνες συναντούν ισχυρές κοινωνικές αντιδράσεις. Ιδιαίτερα οι νεότερες γενιές Ευρωπαίων απορρίπτουν την προοπτική να λάβουν λιγότερες παροχές από εκείνες που απολάμβαναν οι γονείς τους.

Καθώς ολοένα περισσότερες οικονομίες παγκοσμίως δυσκολεύονται να διαχειριστούν το αυξανόμενο χρέος και το υψηλό κόστος των κρατικών παροχών, η ελληνική εμπειρία ενδέχεται να αποτελέσει έναν χρήσιμο οδηγό για την αποφυγή μιας οικονομικής κατάρρευσης.

Η πολιτική βούληση και η προειδοποίηση του 1997

Η εξυγίανση των δημόσιων οικονομικών προϋποθέτει πολιτική βούληση. Μέχρι την εκδήλωση της κρίσης, αυτή αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα ελλείμματα της Ελλάδας.

Το 1997, επιτροπή υπό την προεδρία του Έλληνα οικονομολόγου Γιάννη Σπράου δημοσίευσε έκθεση για το συνταξιοδοτικό σύστημα, προειδοποιώντας ότι αυτό θα κατέρρεε έως το 2010. «Όσο νωρίτερα ληφθούν διορθωτικά μέτρα, τόσο μικρότερη θα είναι η έκταση της αναγκαίας διόρθωσης», ανέφερε χαρακτηριστικά η έκθεση.

Ο Σπράος χαρακτηρίστηκε καταστροφολόγος. Τα συμπεράσματα της έκθεσης απορρίφθηκαν από τα εργατικά συνδικάτα, ενώ ο ίδιος δέχθηκε έντονη κριτική από τον αριστερό Τύπο.

Ο τότε πρόεδρος της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας (ΓΣΕΕ), Χρήστος Πολυζωγόπουλος, υποστήριζε ότι δεν υπήρχε περίπτωση να καταρρεύσει το συνταξιοδοτικό σύστημα. Κάτι τέτοιο, όπως έλεγε, θα μπορούσε να συμβεί μόνο στο πλαίσιο «της κατάρρευσης του κρατικού προϋπολογισμού και της οικονομίας στο σύνολό της», ένα ενδεχόμενο που τότε θεωρούνταν εντελώς απίθανο.

Την 1η Ιανουαρίου 2001, η Ελλάδα εντάχθηκε στην ευρωζώνη. Την ίδια χρονιά, η κεντροαριστερή κυβέρνηση επιχείρησε να προχωρήσει σε περιορισμένες αλλαγές στο συνταξιοδοτικό σύστημα, ακολουθώντας τις συστάσεις της έκθεσης Σπράου. Μεταξύ των προτάσεων περιλαμβάνονταν η αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης και η μείωση των συντάξεων.

Ωστόσο, η κυβέρνηση αναγκάστηκε να υποχωρήσει όταν το σχέδιο προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις. Εννέα χρόνια αργότερα, το ελληνικό κράτος βρέθηκε χωρίς χρήματα, με τις επιδοτήσεις των συντάξεων να αποτελούν τον βασικό παράγοντα της δημοσιονομικής εκτροπής.

Σήμερα, ο Σπράος αναγνωρίζεται για την προνοητικότητά του. Στο πρόσφατο πάρτι για τα 100ά γενέθλιά του στην Αθήνα έδωσαν το «παρών» σημαντικές προσωπικότητες της κεντροαριστεράς, μεταξύ των οποίων και ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος.

Η κακοδιαχείριση των δημόσιων οικονομικών ήταν τόσο εκτεταμένη εκείνη την περίοδο, ώστε χρειάστηκαν μήνες για να καταφέρει η κυβέρνηση να προσδιορίσει με ακρίβεια το ύψος των οφειλών της χώρας.

Το πρόβλημα είχε δύο βασικές διαστάσεις. Το 2009, το δημοσιονομικό έλλειμμα της Ελλάδας ξεπέρασε το 15% του ΑΕΠ. Έναν χρόνο νωρίτερα, το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, ένας δείκτης που αποτυπώνει μεταξύ άλλων τις αδυναμίες της εμπορικής δραστηριότητας μιας χώρας, είχε επίσης υπερβεί το 15% του ΑΕΠ. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα δανειζόταν χρήματα για να αγοράζει προϊόντα από το εξωτερικό.

Η φοροδιαφυγή είχε λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις, η είσπραξη φόρων γινόταν αποσπασματικά και οι δαπάνες για μισθούς και συντάξεις στον δημόσιο τομέα συνέχιζαν να αυξάνονται. Μάλιστα, οι υπερβολικές δαπάνες για την κάλυψη των συνταξιοδοτικών υποχρεώσεων ευθύνονταν για το 80% της αύξησης του δημόσιου χρέους κατά τη δεκαετία 2001-2010.

Η σκληρή θεραπεία και η ανάκαμψη

Αποκλεισμένη από τις διεθνείς αγορές και με τα κρατικά ομόλογά της υποβαθμισμένα στην κατηγορία των ομολόγων υψηλού κινδύνου (junk), η Ελλάδα αναγκάστηκε να προσφύγει στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο για οικονομική βοήθεια.

Τα τρία προγράμματα διάσωσης που ακολούθησαν συνοδεύτηκαν από αυστηρούς όρους, οι οποίοι προέβλεπαν μεγάλες αυξήσεις φόρων και δραστικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες.

Οι μισθοί μειώθηκαν κατά μέσο όρο περισσότερο από 20%. Ο κατώτατος μισθός περικόπηκε μέσα σε μία νύχτα κατά 22%, από περίπου 10.500 ευρώ σε 8.200 ευρώ ετησίως. Παράλληλα, το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης αυξήθηκε από τα 65 στα 67 έτη, ενώ καταργήθηκαν τα περισσότερα παράθυρα πρόωρης συνταξιοδότησης.

Η ελληνική οικονομία συρρικνώθηκε κατά ένα τέταρτο. Οι συνθήκες υλικής στέρησης εξαπλώθηκαν, ενώ η ανεργία εκτοξεύθηκε, ιδιαίτερα στους νέους, πολλοί από τους οποίους αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα. Πολίτες που μέχρι πρότινος ανήκαν στη μεσαία τάξη περίμεναν πλέον σε μεγάλες ουρές έξω από συσσίτια, ενώ δεν ήταν σπάνιο να βλέπει κανείς ανθρώπους να αναζητούν τρόφιμα στους κάδους.

Η σκληρή δημοσιονομική προσαρμογή απέδωσε τελικά αποτελέσματα. Μέχρι το 2016, η Ελλάδα είχε καταφέρει να μετατρέψει το δημοσιονομικό της έλλειμμα σε σημαντικό πρωτογενές πλεόνασμα, δηλαδή σε πλεόνασμα που δεν συνυπολογίζει τις πληρωμές για την εξυπηρέτηση του χρέους. Έκτοτε, η χώρα διατηρεί πρωτογενή πλεονάσματα, με εξαίρεση την περίοδο της πανδημίας.

Σημαντική ήταν και η συμβολή της αντιμετώπισης της φοροδιαφυγής, ιδιαίτερα όσον αφορά τη διαδεδομένη πρακτική μη απόδοσης του ΦΠΑ, η οποία συνέβαλε στην αύξηση των κρατικών εσόδων τα τελευταία χρόνια.

Η ελληνική κυβέρνηση διατήρησε δημοσιονομική πειθαρχία στη διαχείριση των πρόσθετων εσόδων, χωρίς ωστόσο να απουσιάζουν ορισμένες λαϊκιστικές παρεμβάσεις. Απέφυγε την επιστροφή στις σπάταλες πρακτικές του παρελθόντος, αλλά, υπό την πίεση της αύξησης του κόστους ζωής, προχώρησε σε επιδοτήσεις καυσίμων, αυξήσεις αποδοχών για τους δημοσίους υπαλλήλους και ενισχύσεις σε ορισμένες συντάξεις.

Παράλληλα, το κράτος καταβάλλει ετησίως ένα μηνιαίο ενοίκιο, με ανώτατο ποσό τα 800 ευρώ, σε περίπου ένα εκατομμύριο νοικοκυριά. Ο ετήσιος κατώτατος μισθός ανέρχεται πλέον σε 12.880 ευρώ.

Την ίδια στιγμή, το ελληνικό δημόσιο χρέος βρίσκεται πλέον υπό έλεγχο. Έχει υποστεί αναδιάρθρωση, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του βρίσκεται στα χέρια επίσημων ευρωπαϊκών δανειστών, με σταθερά χαμηλά επιτόκια και αποπληρωμή που εκτείνεται σε βάθος πολλών δεκαετιών, ενώ η Ελλάδα έχει αρχίσει να αποπληρώνει τις οφειλές της προς τους δανειστές νωρίτερα από το προβλεπόμενο χρονοδιάγραμμα.

Αλλαγή νοοτροπίας και οι προκλήσεις του μέλλοντος

Η αλλαγή νοοτροπίας δεν περιορίστηκε σε μία μόνο πλευρά του πολιτικού φάσματος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο πρώην πρωθυπουργός, Αλέξης Τσίπρας, ο οποίος ως αριστερός πολιτικός ασκούσε έντονη κριτική στη λιτότητα και έφερε την Ελλάδα στα πρόθυρα της εξόδου από την ευρωζώνη το 2015.

Τελικά, υπαναχώρησε από την αρχική του στάση, υπογράφοντας και εφαρμόζοντας με επιτυχία το τρίτο και τελευταίο μνημόνιο της χώρας.

Ο Τσίπρας αποτελεί έναν από τους αντιπάλους του Μητσοτάκη ενόψει των βουλευτικών εκλογών του επόμενου έτους. Ωστόσο, η σημερινή ρητορική του δίνει έμφαση στη δημοσιονομική υπευθυνότητα ως πολιτική αρετή, ενώ υπενθυμίζει στους δυνητικούς ψηφοφόρους ότι το οικονομικό πρόγραμμα του κόμματός του είναι συμβατό με τους δημοσιονομικούς κανόνες της ΕΕ.

Δεν έχουν, ωστόσο, αλλάξει όλοι στάση. Ο Γιάνης Βαρουφάκης, ο γνωστός οικονομολόγος με το δερμάτινο μπουφάν, ο οποίος διετέλεσε υπουργός Οικονομικών κατά τους ταραχώδεις πρώτους έξι μήνες της πρωθυπουργίας Τσίπρα, εξακολουθεί να ασκεί έντονη κριτική στην πολιτική των υψηλών πρωτογενών πλεονασμάτων.

Ωστόσο, η πολιτική του επιρροή έχει περιοριστεί σημαντικά. Ενώ στις εκλογές του Ιανουαρίου 2015 ήταν ο δημοφιλέστερος πολιτικός στην Ελλάδα, συγκεντρώνοντας περισσότερες ψήφους από κάθε άλλον υποψήφιο, το κόμμα του βρίσκεται πλέον εκτός Βουλής, καθώς δεν κατάφερε να υπερβεί το όριο του 3% που απαιτείται για την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση.

Σήμερα, οι περισσότεροι Έλληνες πολιτικοί είναι πολύ πιο επιφυλακτικοί απέναντι στις υποσχέσεις για παροχές που δεν μπορούν να χρηματοδοτηθούν. Αντίστοιχα, οι ψηφοφόροι εμφανίζονται λιγότερο πρόθυμοι να πιστέψουν τέτοιου είδους εξαγγελίες.

Παρά τη σημαντική βελτίωση των δημόσιων οικονομικών, το ΑΕΠ της Ελλάδας παραμένει κατά 20% χαμηλότερο σε σχέση με τα επίπεδα πριν από την κρίση. Οι μισθοί εξακολουθούν να είναι χαμηλοί, ενώ, σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, η Ελλάδα κατατάσσεται ως η δεύτερη φτωχότερη χώρα της ΕΕ, μετά τη Βουλγαρία, με βάση το κατά κεφαλήν ΑΕΠ προσαρμοσμένο στην αγοραστική δύναμη.

Υπάρχουν, πάντως, ενδείξεις βελτίωσης. Οι ξένες επενδύσεις αυξάνονται και δεν περιορίζονται πλέον στους παραδοσιακούς τομείς του τουρισμού και του real estate. Η μεταποιητική δραστηριότητα έχει επιστρέψει στα επίπεδα πριν από την κρίση, ενώ αναπτύσσεται μια νέα, μικρότερη ακόμη αλλά ταχέως αναπτυσσόμενη, τεχνολογική σκηνή.

Ωστόσο, η πρόοδος αυτή πρέπει να επιταχυνθεί, όπως υπογράμμισε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη, η οποία βρίσκεται αντιμέτωπη με πολυετή οικονομική στασιμότητα.

«Εάν δεν έχεις υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, δεν μπορείς να προσφέρεις στους ανθρώπους ένα αποδεκτό κοινωνικό συμβόλαιο», δήλωσε. «Εάν μια κρίση είναι πολύ απότομη», όπως ήταν στην Ελλάδα, «σε σοκάρει. Πρέπει να κάνεις κάτι γι' αυτό. Εάν η παρακμή είναι σταδιακή, τότε ίσως νομίζεις ότι μπορείς να τη γλιτώσεις».

Αυτό είναι ένα λάθος που η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να κάνει.

Ερωτηθείς για το μέλλον της Ευρώπης, ο υπουργός Οικονομικών, Κυριάκος Πιερρακάκης, επικαλέστηκε το μυθιστόρημα του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα «Ο Γατόπαρδος», το οποίο αφηγείται την ιστορία Σικελών αριστοκρατών του 19ου αιώνα, των οποίων η ζωή ανατρέπεται από τις πολιτικές αναταραχές της εποχής: «Εάν θέλουμε όλα να μείνουν όπως είναι, όλα πρέπει να αλλάξουν».

Διαβάστε ακόμη

Τι δουλειά έχει ένα drone που πετά τα βράδια μέσα στο σπίτι σας;

ΠΑΣΟΚ-ΕΛ.Α.Σ.: Η μεγάλη μάχη για τις πόλεις - Το προβάδισμα Τσίπρα στην Αττική, το ντέρμπι της Θεσσαλονίκης και οι μεταγραφές

«Ζητώ συγγνώμη από τον Πύρρο» - Η πρώτη δήλωση του Οδυσσέα Δήμα μετά τη σύλληψη για αναβολικά

Βίντεο με το υπόγειο-παγίδα θανάτου για τους δύο πυροσβέστες στο Ζεφύρι - Τα δύο σενάρια που εξετάζονται