Ο αθλητισμός στις πατρίδες, Πόντο, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, πριν από τη Μικρασιατική καταστροφή

Ας βάλουμε την όπισθεν στο χρόνο και να φτάσουμε στα τέλη του 19ου αιώνα και στην πρώτη δεκαετία του 20ού. Εκεί κορυφώνεται μια περίοδος ακμής της ελληνοχριστιανικής παιδείας και της εκπαίδευσης σε περιοχές της οθωμανικής επικράτειας, που είχε αφετηρία το πνεύμα μεταρρυθμίσεων στη νομοθεσία και στη διοίκηση που εισήγαγαν τα διατάγματα Χάτι Σερίφ (το 1839) και Χάτι Χουμαγιούν (το 1856), τα οποία υποχρεώθηκε να εκδώσει η Υψηλή Πύλη έπειτα από ευρωπαϊκές πιέσεις και με τα οποία έπνευσε ένας ελπιδοφόρος φιλελεύθερος άνεμος στα εκκλησιαστικά και κοινοτικά πράγματα των υπόδουλων Ελλήνων.

Κατά την περίοδο πνευματικής ανάκαμψης και αναγέννησης της παιδείας που διήρκεσε μέχρι τα μέσα περίπου της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα, σημειώθηκε, σε όλη την οθωμανική επικράτεια, με πρωτοβουλία και ενθάρρυνση των προυχόντων των ελληνικών κοινοτήτων, κατακόρυφη άνοδος στον αριθμό των σχολείων ελληνορθόδοξης εκπαίδευσης όλων των βαθμίδων (κοινοτικά σχολεία, σχολαρχεία, αστικές σχολές, ημιγυμνάσια, πλήρη γυμνάσια, ιεροδιδασκαλεία, ιερατικές σχολές) και, συνακόλουθα, εκτοξεύθηκε και ο αριθμός των μαθητών και των διδασκόντων.

Σε όλα αυτά τα σχολεία, η γύμναση του σώματος, μέσα από το μάθημα της Γυμναστικής, υπήρξε βασικός πυλώνας του εκπαιδευτικού προγράμματος. Γυμναστικοί αγώνες, εσωτερικοί και διασχολικοί, γυμναστικές επιδείξεις, δημόσιες τελετές βράβευσης αθλητών, βρίσκονταν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος και καταδείκνυαν την αγάπη του ελληνικού στοιχείου για τον αθλητισμό και την κατανόηση της σπουδαιότητάς του στη διαπαιδαγώγηση της νεολαίας. Αυτή η αγάπη και το ενδιαφέρον για τη διάδοση του αθλητισμού, μετουσιώθηκε σιγά σιγά στην ίδρυση συλλόγων, είτε αμιγώς αθλητικών, είτε σε παράλληλη λειτουργία και με άλλους τομείς πνευματικής καλλιέργειας και πολιτιστικών δράσεων (μουσική, θέατρο, χορός, λογοτεχνία κλπ.).

Ενδεικτική η αναφορά, όσον αφορά στην περιοχή του Πόντου, στους συλλόγους της Τραπεζούντας «Αδελφότης Φιλομαθών Νέων ΠΡΟΟΔΟΣ» (1882), Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος «ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ» (1890) και Μορφωτικός Αθλητικός Σύλλογος «ΑΚΡΙΤΕΣ», στη Σαμψούντα ο «Πανευξείνιος Ελληνικός Σύλλογος», ο «ΑΤΛΑΣ» και ο «ΟΡΦΕΥΣ», στη Σινώπη ο «ΜΙΘΡΙΔΑΤΗΣ» και ο «ΗΡΑΚΛΗΣ» στα Κοτύωρα (Ορντού). Οι περισσότεροι από αυτούς διατηρούσαν και γυμναστήρια, λίγοι δε, όπως ο «ΑΤΛΑΣ» και ο «ΟΡΦΕΥΣ», διέθεταν και τμήμα ποδοσφαίρου.

Το ποδόσφαιρο, σε σχέση με τα άλλα αθλήματα και κυρίως τον στίβο, εξελίχθηκε με σχετική καθυστέρηση, γιατί η οθωμανική άρχουσα τάξη το αντιμετώπιζε ως «σύμβολο μιας επεκτατικής πολιτισμικής κουλτούρας της δυτικής Ευρώπης», οι δε θρησκευτικοί ηγέτες του Ισλάμ θεωρούσαν ότι προβάλλει τη δημόσια έκθεση του σώματος, παραβιάζει τους νόμους και στρέφει τους νέους μακριά από την εκπαίδευση και τη θρησκεία.

Στην Κωνσταντινούπολη και στη Σμύρνη, μεγάλα λιμάνια και κοσμοπολίτικες πόλεις της οθωμανικής αυτοκρατορίας, η παρουσία των Βρετανών συνετέλεσε στη διάδοση των νεωτερικών αθλημάτων, ενώ τα μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα των ελληνικών κοινοτήτων, λόγω και των ισχυρών εμπορικών δεσμών με τους Ευρωπαίους, αποδέχθηκαν τον αθλητισμό και τα σπορ ως έναν χώρο προνομιακό για την προβολή των ιδεών του διαφωτισμού και για τον προσανατολισμό του ελληνικού έθνους προς τη Δύση.

Ειδικά ο αθλητισμός των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, εντάχθηκε εξαρχής στον αθλητισμό του βασιλείου της Ελλάδας και ανέπτυξε ιδιαίτερα χαρακτηριστικά έναντι των άλλων κοινοτήτων ως προς τη δομή και τη λειτουργία του, αποτελώντας στην ουσία τμήμα του ελληνικού αθλητισμού, αφού τα ελληνικά αθλητικά σωματεία της Πόλης δραστηριοποιήθηκαν στο πλαίσιο που έθεταν οι κρατικοί και αθλητικοί φορείς των Αθηνών, λειτουργώντας με συνέπεια και ως φορείς διατήρησης ζώσης και ακμαίας της ελληνοχριστιανικής συνείδησης και υπηρετώντας έμμεσα τη Μεγάλη Ιδέα.

Η ενδεικτική αναφορά σε ελληνικούς αθλητικούς συλλόγους στις δυο αυτές μεγαλουπόλεις, δεν μπορεί να μη ξεκινά από τον σύλλογο «ΕΡΜΗΣ» του Πέραν Κωνσταντινουπόλεως (αργότερα, Α.Σ. ΠΕΡΑ) που, με έτος ίδρυσης το 1877, αποτελεί, μαζί με τον «ΜΙΛΩΝΑ» της Αλεξάνδρειας, στην Αίγυπτο, τον αρχαιότερο απανταχού ελληνικό μορφωτικό-αθλητικό σύλλογο.

Εξάλλου, μέσα στο κλίμα της αθλητικής και εθνικής έξαρσης που είχαν προκαλέσει οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες στην Αθήνα, το 1896, ιδρύθηκε ο Γυμναστικός Σύλλογος «ΗΡΑΚΛΗΣ» στα Ταταύλα και ακολούθησαν «ΤΑ ΟΛΥΜΠΙΑ» της Ροβερτείου Σχολής (1899), ο «ΘΗΣΕΥΣ» Βαφειοχωρίου (1900), ο Γυμναστικός Σύλλογος «ΑΡΗΣ» Μεγάλου Ρεύματος (1901), ο Γυμναστικός Σύλλογος «ΠΕΡΣΕΥΣ» Κοντοσκαλίου (1903), ο «ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ» Βαθυρρύακος (1904), ο «ΑΧΙΛΛΕΥΣ» Τζιβαλίου, ο «ΙΑΣΩΝ» Πέρα και ο «ΦΕΙΔΙΠΙΔΗΣ» Μεσαχώρου. Δεν είναι τυχαίο, βέβαια, ότι οι περισσότεροι σύλλογοι έφεραν ονόματα παρμένα από την ελληνική ιστορία και μυθολογία.

Αναφέρω, επίσης, από τους συλλόγους που διατηρούσαν και ποδοσφαιρικό τμήμα, τους συλλόγους της περιοχής Κωνσταντινούπολης, «ΠΕΛΩΨ» Μελαντίας (1906), «ΘΗΣΕΑΣ» Μπουρνόβα (1907), «ΕΡΜΗΣ» Μπουρνόβα (1907), «ΚΑΝΑΡΗΣ» Ταταούλων, «ΑΡΙΩΝ» Σιρκετζή, «Ποδοσφαιρικός Σύλλογος Μοδίου» και, στη Σμύρνη, ασφαλώς τους ιστορικούς «ΠΑΝΙΩΝΙΟΣ» (1890) και «ΑΠΟΛΛΩΝ» (1891), καθώς και την «ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ» Σμύρνης.

Μάλιστα, το 1902, με έδρα την Κωνσταντινούπολη, ιδρύθηκε η Ένωση Ποδοσφαιρικών Συλλόγων Περιφέρειας Κωνσταντινουπόλεως, μετά από πρωτοβουλία των Βρετανών Τζέιμς Λαφοντέν και Χένρυ Πίρς, ενώ την περίοδο 1904–1905 διοργανώθηκε το πρώτο τοπικό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου, με νικήτρια την ομάδα του πληρώματος της θαλαμηγού «Imogene», που ανήκε στη βρετανική πρεσβεία.

Η αθλητική δραστηριότητα δεν περιοριζόταν στους μεταξύ των συλλόγων αγώνες αλλά, με την εποπτεία του ΣΕΑΓΣ (του σημερινού ΣΕΓΑΣ), οργανώνονταν και αγώνες με τη συμμετοχή όλων των ελληνικών συλλόγων της Μικράς Ασίας, αλλά και συλλόγων από την Αθήνα, τον Πειραιά, την Πάτρα, τη Λέσβο, τη Χίο, ακόμη και από την Αλεξάνδρεια και την Κύπρο. Σε κάποιες διοργανώσεις, μάλιστα, έλαβαν μέρος και σύλλογοι αγγλικοί, αρμένικοι, ακόμη και τούρκικοι.

Όλοι οι ελληνικοί σύλλογοι, πάντως, αθλητικοί, πολιτιστικοί, φιλανθρωπικοί, στις περιοχές του Πόντου, της Κωνσταντινούπολης, της Σμύρνης, λειτουργούσαν υπό το άγρυπνο βλέμμα και την παρακολούθηση της δράσης τους από το οθωμανικό κράτος, το οποίο ανησυχούσε, άλλοτε βάσιμα και άλλοτε προσχηματικά, ότι στους κόλπους αυτών των συλλόγων θα άναβε η σπίθα εθνικών διεκδικήσεων του ελληνικού πληθυσμού. Είναι αληθές, βέβαια, πως βασικός στόχος όλων αυτών των συλλόγων ήταν η θωράκιση της ελληνικότητας και η διατήρηση της συνοχής του ελληνικού στοιχείου στις αντίστοιχες περιοχές.

Η περίοδος άνθισης παιδείας, εκπαίδευσης και αθλητισμού, αρχίζει να συρρικνώνεται με την έναρξη του Α΄ παγκοσμίου πολέμου, το 1914 και με την ταυτόχρονη έναρξη εφαρμογής του γενοκτονικού σχεδιασμού των Νεοτούρκων για τον αφανισμό του ελληνοχριστιανικού στοιχείου από την οθωμανική επικράτεια. Το τελειωτικό χτύπημα δίδεται με τη μικρασιατική καταστροφή, το 1922. Τότε που η ιστορία συναντά την ανθρώπινη μοίρα και την σφραγίζει με την οδυνηρή προσφυγιά.

Να σημειώσουμε εδώ πως, ειδικά στην Κωνσταντινούπολη (και μόνον), κάποιοι ελληνικοί σύλλογοι εξακολούθησαν να λειτουργούν και κάποιοι άλλοι με τον χρόνο περιήλθαν στον τουρκικό έλεγχο και διαχείριση, αρκετοί όμως Έλληνες αθλητές διακρίθηκαν αγωνιζόμενοι σε αυτούς. Πολύ χαρακτηριστική η περίπτωση του Α.Σ. ΠΕΡΑΝ που ιδρύθηκε το 1914 και, μετά το 1922, συνέχισε τη δράση του, αφού μετονομάστηκε σε Πέρα Κλουμπ Κουλουμπού και, αργότερα, σε ΜπεηγίογλουΣπορ και είχε διακριτή παρουσία στα τουρκικά επίσημα πρωταθλήματα ποδοσφαίρου, στίβου, βόλλεϋ, πάλης και άρσης βαρών, έχοντας στις τάξεις του και Έλληνες αθλητές, όπως ο παγκόσμιος πρωταθλητής και μετέπειτα προπονητής της εθνικής μας ομάδας άρσης βαρών Χρήστος Ιακώβου.
Με τη συνθήκη της Λωζάνης και την ανταλλαγή των πληθυσμών, που επελέγη ως επίφαση διευθέτησης στο όνομα δήθεν της ειρήνης, τα κύματα των προσφύγων, ρημαγμένα και τσακισμένα, έχοντας αφήσει πίσω τους σπίτια, περιουσίες και άταφους νεκρούς, καταφθάνουν στη μητροπολιτική Ελλάδα, η οποία όμως είναι ανέτοιμη να τους υποδεχθεί. Άλλοι από αυτούς βρίσκουν καταφύγιο στα μεγάλα αστικά κέντρα και γύρω από αυτά, άλλοι στις επαρχίες, κυρίως της Βόρειας Ελλάδας.

Έχουν ειπωθεί και γραφτεί πάρα πολλά για τον τρόπο που το επίσημο ελληνικό κράτος, σε αρκετές περιπτώσεις δε και οι τοπικές κοινωνίες, αντιμετώπισαν τους πρόσφυγες. Επιφυλακτικότητα, δυσφορία, αδιαφορία, σε αρκετές περιπτώσεις μέχρι και εχθρότητα. Όμως, το προσφυγικό στοιχείο επέδειξε υπομονή και επιμονή. Με πίστη στις αρχές και αξίες που διδάχθηκε και με την εργατικότητά του, κέρδισε σιγά-σιγά τη μάχη της κοινωνικής ένταξης. Είναι πολύ σημαντικό, επίσης, και καταδεικνύει την επιθυμία του να οργανώσει την καινούργια του ζωή στα ίδια πρότυπα με την προηγούμενη, ότι, παρά τις εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες και την αυτονόητη προτεραιότητα στην ανάγκη επιβίωσης, από τα πρώτα μελήματα ήταν η ίδρυση συλλόγου, πολιτιστικού, μορφωτικού, καλλιτεχνικού και, οπωσδήποτε, και αθλητικού, ως προσομοίωση του συλλόγου που είχε τις ρίζες του στις πατρίδες που άφησαν πίσω και που θα αποτελούσε τη συνέχεια εκείνου στον τόπο της νέας εγκατάστασής τους.

Η δημιουργία συλλόγων, άλλωστε, θα διευκόλυνε αυτή την ένταξη, αλλά και τη διατήρηση των σχέσεων των προσφύγων, τόσο μεταξύ τους, όσο και με τον τόπο που μόλις είχαν βίαια εγκαταλείψει. Θα αποτελούσε δε, κύτταρο αλληλεγγύης, αλλά και συλλογικής μνήμης και περηφάνιας, σε μια περίοδο αβεβαιότητας, ανέχειας και περιθωριοποίησης.
Έτσι, στη Θεσσαλονίκη, πρόσφυγες Κωνσταντινουπολίτες, δημιουργούν την ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΙΤΩΝ, από τη μήτρα της οποίας, μετά από εσωτερικές διεργασίες, κυοφορήθηκε και γεννήθηκε, τον Απρίλιο του 1926, ο Πανθεσσαλονίκειος Αθλητικός Όμιλος Κωνσταντινουπολιτών, ο σημερινός ΠΑΟΚ.

ΠΑΟΚ και Θεσσαλονίκη έκτοτε, ακολουθούν παράλληλες πορείες. Η εξέλιξη του αθλητικού συλλόγου, που σταδιακά ενσωματώνει στις τάξεις του ένα πολυάριθμο ανθρώπινο δυναμικό (αθλητές, παράγοντες, φιλάθλους) από όλη τη διαστρωμάτωση της Θεσσαλονίκης σημαδεύει την πορεία της πόλης, αλλά και αντίστροφα επηρεάζεται από αυτήν. Με συνδετικό κρίκο πάντοτε το προσφυγικό στοιχείο που αποτελεί συστατικό κοινής αναφοράς στην ανθρωπογεωγραφία τους.

Ο ΠΑΟΚ από τη μια, εδραιώνεται στη συλλογική συνείδηση ως το σωματείο της προσφυγιάς και η προσφυγιά, με τη συνολική της δράση, διαμορφώνει καθοριστικά την κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική διαδρομή της πόλης, μπολιάζοντας με τα δικά της στοιχεία τα αντίστοιχα γηγενή και καθορίζοντας, μαζί ασφαλώς και με άλλους παράγοντες, την ιδιοπροσωπία της σύγχρονης Θεσσαλονίκης.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στην Καλαμαριά. Πρόσφυγες, ήδη από το 1920 από τον Καύκασο και, στη συνέχεια, την περίοδο 1921-1923, από τον Πόντο, τη Μικρά Ασία, την Κωνσταντινούπολη και τη Θράκη, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, αποβιβάστηκαν στη Θεσσαλονίκη και πολλοί από αυτούς επέλεξαν να μείνουν με τις οικογένειές τους στον τόπο της αποβίβασής τους, στην αραιοδομημένη τότε Καλαμαριά, μέσα σε σκηνές και ξύλινα παραπήγματα, «σα τσαμούρια απέσ’», κατά την ποντιακή διάλεκτο.

Έτσι, στις 24 Ιανουαρίου του 1926 ιδρύεται ο «Μορφωτικός Γυμναστικός Σύλλογος Καλαμαριάς Απόλλων», με έμβλημα τον θεό της μουσικής και των τεχνών Απόλλωνα και χρώματα το κόκκινο και το μαύρο, συμβολικά και τα δυο για την προσφυγική ιστορία : το κόκκινο για το αίμα αυτών που έχασαν τη ζωή τους κατά το ανελέητο οδοιπορικό του εκπατρισμού και το μαύρο για το πένθος του χαμού τους.

ΠΑΟΚ και Θεσσαλονίκη, ΑΠΟΛΛΩΝ και Καλαμαριά, πορείες παρόμοιες, ζυμωμένες με την ίδια ζύμη, τη ζύμη της προσφυγιάς. Η συμπλήρωση 100 χρόνων ζωής των δυο συλλόγων, με ενδιάμεσες επιτυχίες και απογοητεύσεις, με διακρίσεις, αλλά και με περιόδους κάμψης και υποχώρησης, με μεγάλες προσωπικότητες στην κορυφή, διοικητική και αγωνιστική και με μεγάλο πρωταγωνιστή και μπροστάρη τον αφοσιωμένο κόσμο τους, είναι μια ιστορική συγκυρία, ώστε ο ΠΑΟΚ και η Θεσσαλονίκη, ο ΑΠΟΛΛΩΝ και η Καλαμαριά, να αναθερμάνουν τη στενή διαχρονική τους σχέση και να ανανεώσουν τα πολλά κοινά στοιχεία της ταυτότητάς τους.

*Αποσπάσματρα από ομιλία του Γιώργου Λυσσαρίδη, στην Εύξεινο Λέσχη Θεσσαλονίκης, στις 21 Οκτωβρίου 2026, σε εκδήλωση για τον προσφυγικό αθλητισμό

Διαβάστε ακόμη

Νέες προσλήψεις στα νοσοκομεία ενόψει εκλογών - Τι προβλέπει ο σχεδιασμός

Σιδηρόδρομος: «Εκτροχιάζεται» το χρονοδιάγραμμα στο Λάρισα-Βόλος - Παράταση ενός έτους και στο βάθος... αποζημιώσεις

Υπόθεση Pizza Fan: Στον «αέρα» 2.500 εργαζόμενοι - Αστρονομικά κέρδη 150.000.000 εκατ. ευρώ

Ψηφοδέλτια ΝΔ:  Άρωμα γυναίκας, άνοιγμα στους 30ρηδες και πρόσωπα έκπληξη