Τουρκία: Η δυσαρέσκεια μεγαλώνει, η εξουσία αντέχει

Μέσα σε μόλις δέκα ημέρες, στην Τουρκία παραιτήθηκε η αντιπρόεδρος του κυβερνώντος AKP και πρώην υπουργός Οικογένειας, έπειτα από καταγγελίες της αντιπολίτευσης ότι η ίδια και ο σύζυγός της αποκόμισαν δεκάδες εκατομμύρια ευρώ από μετοχή που βρίσκεται υπό έρευνα για χειραγώγηση.

Ο πρόεδρος της τουρκικής Βουλής, επίσης στέλεχος του κυβερνώντος κόμματος, έκανε λόγο για «ασυγχώρητη διαφθορά». Την ίδια ώρα, ένας 60χρονος απόστρατος αστυνομικός έβαλε τέλος στη ζωή του κατά τη διάρκεια διαδήλωσης συνταξιούχων στην Άγκυρα, δηλώνοντας ότι αδυνατούσε πλέον να τα βγάλει πέρα.

Και όμως, η συζήτηση για αλλαγή εξουσίας παραμένει περιορισμένη.

«Οι άνθρωποι μπορεί να προσέρχονται στην κάλπη, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι βλέπουν θετικά την πολιτική», εξηγεί στο ethnos.gr η καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Ισίκ της Κωνσταντινούπολης και επικεφαλής του ερευνητικού εργαστηρίου Emotics, το οποίο μελετά τη σχέση μεταξύ συναισθημάτων και πολιτικής συμπεριφοράς, Σεντά Ντεμιράλπ.

Ως γνωστόν, η συμμετοχή στις τουρκικές εκλογές αγγίζει το 87%. Η κυρία Ντεμιράλπ, ωστόσο, αξιολογεί διαφορετικά τη σχέση των πολιτών με την πολιτική: εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την ευρύτερη κατάσταση στη χώρα, αλλά και κατά πόσο αισθάνονται ότι το πολιτικό σύστημα ανταποκρίνεται στα αιτήματά τους. Στην Τουρκία, αυτή η αίσθηση υποχωρεί εδώ και χρόνια. Στις έρευνές της, οι πολίτες περιγράφουν την πραγματικότητα σαν να βλέπουν «την κορυφή του παγόβουνου», ενώ όσα συμβαίνουν πίσω από κλειστές πόρτες παραμένουν αδιαφανή.

Το σκάνδαλο των επενδυτικών κεφαλαίων

Για την κυρία Ντεμιράλπ, το σκάνδαλο των επενδυτικών κεφαλαίων που ήρθε στο φως τις τελευταίες ημέρες αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της κατάστασης. Εταιρείες που διαχειρίζονταν χρήματα επενδυτών κατηγορούνται ότι φούσκωναν τεχνητά την αξία μετοχών, αφήνοντας σχεδόν 456.000 μικροεπενδυτές να υποστούν σημαντικές απώλειες.

Δεν προκαλεί έκπληξη, σημειώνει, το ότι οι άνθρωποι σκέφτονται: «Τοποθετώ τα χρήματά μου, αλλά το σύστημα δεν είναι αξιόπιστο. Δεν μεταχειρίζεται όλους ισότιμα. Κάποιοι έχουν πρόσβαση στην πληροφορία, κάποιοι όχι».
Εντούτοις, η Ντεμιράλπ δεν θεωρεί ότι μια τέτοια υπόθεση βλάπτει αυτομάτως την κυβέρνηση. Οι υποστηρικτές της κυβέρνησης μπορεί να αναπαράγουν την πολιτική αφήγηση ότι η διαφθορά «δεν είναι υπαιτιότητα της κορυφής της εκτελεστικής εξουσίας· είναι το περιβάλλον, η γραφειοκρατία, και ο Πρόεδρος κάνει ό,τι μπορεί για να τους πειθαρχήσει». Όπως προσθέτει, όταν ο πολίτης αισθάνεται αδύναμος απέναντι στους θεσμούς, μπορεί ευκολότερα να στραφεί σε ηγέτες που εμφανίζονται ως ισχυροί και αποφασιστικοί, «γιατί σκέφτεται ότι μόνο κάποιος με πυγμή μπορεί να πειθαρχήσει τους διεφθαρμένους θεσμούς». Και συνεχίζει: «Όταν ο ηγέτης σηκώνει το ραβδί, οι υποστηρικτές του αισθάνονται ότι και οι ίδιοι σηκώνουν το ραβδί απέναντι στους κακούς».

Από κυβερνητικής πλευράς, το ζήτημα που έχει ανακύψει παρουσιάζεται ως περιορισμένης έκτασης και υπογραμμίζεται ότι δεν ελλοχεύει συστημικός κίνδυνος. Ο Πρόεδρος Ερντογάν δήλωσε ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι ισχυρό, υπογραμμίζοντας πως «όποιος απλώσει το χέρι του στην περιουσία του έθνους θα βρει εμάς και το κράτος απέναντί του».

Από την πλευρά του, ο Πρόεδρος της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης, Νουμάν Κουρτουλμούς, κινήθηκε σε διαφορετικό τόνο, εκφράζοντας τη συμπαράστασή του προς τις εκατοντάδες χιλιάδες ζημιωμένων επενδυτών. «Μέσα σε ένα επενδυτικό κεφάλαιο συγκεντρώνονται τα όνειρα πολλών ανθρώπων για το μέλλον τους, ενώ κάποιοι καπηλεύονται αυτά τα όνειρα», σημείωσε.

Τα δύο αφηγήματα που σκοτώνουν την ελπίδα

Σχολιάζοντας τη στάση της αντιπολίτευσης, η καθηγήτρια εντοπίζει δύο κυρίαρχα αφηγήματα, τα οποία, κατά την εκτίμησή της, υπονομεύουν την προσδοκία πολιτικής αλλαγής. Το πρώτο είναι η πεποίθηση ότι, όποια κι αν είναι η δράση της αντιπολίτευσης, η εξουσία θα βρει τρόπο να την παρεμποδίσει. Το δεύτερο είναι η αντίληψη ότι, ανεξάρτητα από το ποιος θα επικρατήσει, τίποτα ουσιαστικό δεν πρόκειται να αλλάξει, καθώς το ίδιο το πολιτικό σύστημα θεωρείται διεφθαρμένο.

Η ίδια αποφεύγει, ωστόσο, να κρίνει κατά πόσο τα δύο αυτά αφηγήματα ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Επισημαίνει, όμως, ότι «και τα δύο ενδέχεται να βλάψουν την αντιπολίτευση, αν σκοτώσουν την αίσθηση ότι κάτι μπορεί να αλλάξει».

Κατά την εκτίμησή της, η αντιπολίτευση μπορεί να εγκλωβιστεί σε μια πολιτική παγίδα: αναδεικνύει διαρκώς τα εμπόδια που, όπως υποστηρίζει, της θέτει η εξουσία, προσδοκώντας ότι η συσσώρευση της κοινωνικής δυσαρέσκειας και ο θυμός των πολιτών θα μετατραπούν σε πολιτική κινητοποίηση.

Ο θυμός, όμως, χωρίς την προσδοκία της αλλαγής παραμένει ένα πρόσκαιρο συναίσθημα, το οποίο με την πάροδο του χρόνου (και ενδεχομένως μετά από κάποιες κινητοποιήσεις) εξασθενεί και τελικά σβήνει. Αντίθετα, όταν ο θυμός συνοδεύεται από την πεποίθηση ότι υπάρχει προοπτική πολιτικής αλλαγής, μπορεί να αποκτήσει διάρκεια και να μετατραπεί σε κινητήρια δύναμη. Απαιτεί, όμως, οργάνωση, πολιτικό σχέδιο και σαφή στόχο.

«Είναι σαν ένα κύμα που πρέπει να το καβαλήσεις ως πολιτικός, αλλιώς θα χαθείς μέσα του», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Εδώ, σύμφωνα με την ίδια, βρίσκεται και η πρόκληση για την αντιπολίτευση: πολλοί δυσαρεστημένοι ψηφοφόροι μπορεί να μη στρέφονται προς αυτήν, επειδή δεν διακρίνουν μια σαφή και πειστική εναλλακτική πρόταση. Το έλλειμμα αυτό αφορά τόσο το CHP, το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα, όσο και τις νεό πολιτικό κίνημα διαμορφωθεί γύρω από τον Οζγκιούρ Οζέλ, το Yeni Parti.

Ποιοι βγαίνουν στους δρόμους

Τα ευρήματα των ερευνών της καταγράφουν, επίσης, ένα σαφές ηλικιακό χάσμα, το οποίο βοηθά να εξηγηθεί ποιοι είναι περισσότερο διατεθειμένοι να βγουν στους δρόμους και να διεκδικήσουν αλλαγές.

Η πολιτική αποξένωση εμφανίζεται εντονότερη στις νεότερες ηλικίες, οι οποίες, όπως σημειώνει η κυρία Ντεμιράλπ, «έχουν διέξοδο, και η κύρια είναι να φύγουν από τη χώρα». Αντίθετα, στους πολίτες άνω των 65 ετών η αποξένωση είναι μικρότερη. Χωρίς την ίδια δυνατότητα διαφυγής, «θέλουν αποτελέσματα τώρα».

Οι μεγαλύτερες ηλικίες διαθέτουν, επιπλέον, τη μνήμη «μιας εποχής όπου μπορούσες να βγεις στον δρόμο και να έχεις αποτέλεσμα». Ταυτόχρονα, βρίσκονται αντιμέτωπες με ένα άμεσο και ιδιαίτερα πιεστικό οικονομικό πρόβλημα: η κατώτατη σύνταξη διαμορφώνεται περίπου στα 420 ευρώ, σε επίπεδο που, σύμφωνα με την ίδια, βρίσκεται κάτω από το όριο της φτώχειας και καθιστά δύσκολη την κάλυψη ακόμη και βασικών αναγκών.

Έτσι, για τους μεγαλύτερους σε ηλικία πολίτες, η πολιτική διαμαρτυρία δεν αποτελεί μόνο έκφραση δυσαρέσκειας, αλλά συνδέεται άμεσα με την ανάγκη για άμεση και απτή βελτίωση της καθημερινότητάς τους.

Το ζήτημα της ηγεσίας

Σε ό,τι αφορά το ζήτημα της ηγεσίας, η κυρία Ντεμιράλπ διαφωνεί με τη διάχυτη εκτίμηση ότι η αντιπολίτευση έχει μείνει χωρίς ένα πρόσωπο στο οποίο θα μπορούσε να στηρίξει τις πολιτικές της προσδοκίες. Η άποψή της αυτή δεν αλλάζει ούτε μετά τη φυλάκιση του Δημάρχου Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου και την απουσία μέχρι στιγμής επίσημης ανακοίνωσης υποψηφιότητας από τον Μανσούρ Γιαβάς, Δήμαρχο Άγκυρας και ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα στελέχη της κοσμικής αντιπολίτευσης.

«Δεν υπάρχει κανένα νέο στοιχείο για το αν θα κατέβει ή όχι. Αν αυτό γίνει κοινή αντίληψη, τότε η αίσθηση της έλλειψης ενός ισχυρού προσώπου μπορεί να εμφανιστεί, αλλά προς στιγμήν δεν είμαστε εκεί», σημειώνει.
Κατά την ίδια, επομένως, το ζήτημα δεν είναι ακόμη η απουσία ενός ηγέτη που θα μπορούσε να εκφράσει την αντιπολίτευση, αλλά το κατά πόσο η αντίληψη αυτή θα παγιωθεί στην κοινή γνώμη.

Η στήριξη χωρίς ικανοποίηση

Εν κατακλείδι, σύμφωνα με την εκτίμηση της Καθηγήτριας, ένα κυβερνών κόμμα μπορεί να εξακολουθεί να διατηρεί την πολιτική του στήριξη ακόμη και όταν βρίσκεται αντιμέτωπο με έντονη κριτική από σημαντικό τμήμα του εκλογικού σώματος.

Η πολιτική του αντοχή δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκην υψηλό βαθμό ικανοποίησης των πολιτών. Μπορεί να στηρίζεται σε ένα επίπεδο συναίνεσης που διαμορφώνεται και από την αίσθηση ότι δεν υπάρχει μια πειστική εναλλακτική πρόταση εξουσίας.

Ίσως, τελικά, αυτό να αποτελεί ένα από τα κλειδιά για την κατανόηση της σημερινής Τουρκίας: η πολιτική δυσαρέσκεια δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε πολιτική αλλαγή. Για να συμβεί αυτό, η δυσαρέσκεια πρέπει να συναντήσει την προσδοκία ότι υπάρχει ένας διαφορετικός δρόμος και, κυρίως, την πεποίθηση ότι ο δρόμος αυτός μπορεί πράγματι να οδηγήσει σε αλλαγή.

Διαβάστε ακόμη

Πυροβολισμοί στο Μενίδι: Δράστες και κίνητρα ψάχνουν οι Αρχές - Εκτός κινδύνου ο 26χρονος

Μεγάλες καταστροφές από την κακοκαιρία στην Κρήτη: Νέο 112 στην Ιεράπετρα - Οκτώ εγκλωβισμένοι στο Φαράγγι της Σαμαριάς

Θάνατος Μαζωνάκη: «Ένιωσα άσχημα γιατί συνέβαλα να έρθουν σε επαφή»

Άγρια επίθεση σε γυναίκα οδηγό ταξί: Επιβάτης τη δάγκωσε και της έκοψε το αυτί