Ο Πάολο Τζορντάνο (Paolo Giordano) δεν μπαίνει ποτέ σε έναν χώρο σαν «σταρ» της λογοτεχνίας, περιμένοντας όλα τα βλέμματα να στραφούν πάνω του. Εμφανίζεται διακριτικά, σχεδόν αθόρυβα, όπως κάνουν εκείνοι που πρώτα παρατηρούν και μετά μιλούν. Δεν τον ενδιαφέρει να εντυπωσιάσει ούτε να μιλήσει πρώτος. Ακούει, σκέφτεται, απαντά με ηρεμία. Αν τον έχεις απέναντί σου, γρήγορα αντιλαμβάνεσαι ότι κάθε του λέξη έχει ζυγιστεί προσεκτικά και ακόμη και οι σιωπές του, όταν επιλέγει να τις κρατήσει, φέρουν βάθος και νόημα σε όσα για εκείνον παραμένουν σύνθετα και πολύτιμα.
Γεννήθηκε στο Τορίνο το 1982, μια πόλη αυστηρή και συγκρατημένη, με έντονο βιομηχανικό παρελθόν και εσωστρεφή χαρακτήρα. Μεγαλώνοντας εκεί, έμαθε να παρατηρεί τον κόσμο με μέτρο και ψυχραιμία, να εμπιστεύεται τη λογική, την πειθαρχία και την ακρίβεια της παρατήρησης. Σπούδασε Θεωρητική Φυσική και ολοκλήρωσε διδακτορικό στη Φυσική των Στοιχειωδών Σωματιδίων. Κι εκεί, μέσα στο πανεπιστήμιο και την έρευνα, καλλιέργησε μια σκέψη ακριβή και μεθοδική, μια ακρίβεια που δεν τον εγκατέλειψε ποτέ.
Η ανάγκη να εκφραστεί με λέξεις τον συνόδευε από πολύ νωρίς. Όχι ως στόχος ή φιλοδοξία, αλλά σαν μια φυσική, καθημερινή συνήθεια. Πριν πλάσει ιστορίες, έγραφε τραγούδια. Πριν φανταστεί τον εαυτό του ως συγγραφέα, διάβαζε αδιάκοπα. Ακόμα και σήμερα, ο Πάολο Τζορντάνο αυτοπροσδιορίζεται πρωτίστως ως αναγνώστης. Η γραφή γεννήθηκε για εκείνον ως φυσική απάντηση στα ερωτήματα που του δημιουργούσαν τα βιβλία που διάβαζε. Ανάμεσα στις σταθερές του αναφορές βρίσκονται ο Μάικλ Κάνινγκαμ, ο Τσακ Παλάνιουκ και η αμερικανική λογοτεχνία που δεν φοβάται να αγγίξει το παράδοξο.
Για τον Τζορντάνο, ο όρος «σύγχρονος» δεν αφορά μόνο το ύφος, αλλά κυρίως μια στάση απέναντι στον αναγνώστη. Σημαίνει κοινή εμπειρία, κοινό οπτικό πεδίο και ικανότητα να κινείται με ευελιξία ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές λόγου. Τα χρόνια της πανδημίας διαμόρφωσαν καθοριστικά αυτή τη ματιά, οδηγώντας τον σε μια γραφή που αντιδρά άμεσα στα γεγονότα, αναζητώντας ένα σταθερό σημείο πραγματικότητας γύρω από το οποίο οργανώνεται το κείμενο. Το 2008, σε ηλικία μόλις 25 ετών, εξέδωσε το πρώτο του μυθιστόρημα, «Η μοναξιά των πρώτων αριθμών». Το βιβλίο γνώρισε τεράστια απήχηση στην Ιταλία και διεθνώς, χαρίζοντάς του δύο από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά βραβεία της χώρας, το Premio Strega και το Premio Campiello Opera Prima. Έτσι, έγινε ο νεότερος συγγραφέας στην ιστορία που κέρδισε το Strega, και μέσα σε μια μέρα βρέθηκε στο επίκεντρο της λογοτεχνικής προσοχής.
Για τον ίδιο, αυτή η επιτυχία δεν λειτούργησε ποτέ σαν τρόπαιο. Αντίθετα, έφερε μαζί της μια αίσθηση αμηχανίας. Ο τίτλος του «νεαρού συγγραφέα των μπεστ σέλερ» δεν τον εξέφραζε. Ένιωθε πως γύρω από το βιβλίο είχαν μαζευτεί πολλά πράγματα που δεν τον αφορούσαν πραγματικά. Χρειάστηκε χρόνος για να ξαναβρεί τη θέση του και να αποδείξει – πρώτα στον εαυτό του – ότι δεν ήταν ένα πυροτέχνημα. Ακολούθησαν χρόνια έντονης δουλειάς, νέα βιβλία, διαφορετικές φόρμες και συνεχής πειραματισμός. Στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Πατάκη, έχουν κυκλοφορήσει το «Καταβροχθίζοντας τον ουρανό», το «Περί μετάδοσης» – ένα βιβλίο γραμμένο σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, τις πρώτες εβδομάδες της πανδημίας, που μεταφράστηκε άμεσα σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες – και το πιο πρόσφατο έργο του, με τίτλο «Τασμανία».
Η μαγεία του έρωτα
Το «Καταβροχθίζοντας τον ουρανό» (μτφ. Σταύρος Παπασταύρου) είναι μια ιστορία για την μαγεία, τα λάθη και την απόσταση που μπορεί να διανύσει ο έρωτας. Ενα ταξίδι που τελικά δεν τελειώνει ποτέ. Ο έρωτας εδώ αλλάζει μορφές, κρατάει αποστάσεις, φέρνει τους ανθρώπους στα όριά τους, αλλά, αν είναι αληθινός, είναι πάντα εκεί. Η αφήγηση ξεκινά με τη δεκατετράχρονη Τερέζα να περνάει το καλοκαίρι στο εξοχικό της γιαγιάς της, στο Σπετσιάλε, ένα χωριό που βρίσκεται στην Απουλία. Η μητέρα της παραμένει στο Τορίνο, ενώ η ηρωίδα βαριέται και αναζητά τρόπους να γεμίσει τις ατέλειωτες μέρες της. Ένα ζεστό βράδυ, βλέπει τρία αγόρια — τον Νικόλα, τον Τομάζο και τον Μπέρν — να κολυμπούν γυμνά στην πισίνα, και από εκεί ξεκινά μια φιλία που θα σημαδέψει ολόκληρη τη ζωή της.
Ο Μπέρν γίνεται το επίκεντρο της ιστορίας. Ο έρωτάς του με την Τερέζα είναι αργός, δυνατός, γεμάτος αναστολές και συγκρούσεις. Καθώς η Τερέζα μεγαλώνει, συνειδητοποιεί ότι δεν μπορεί να αγνοήσει τα συναισθήματά της και αποφασίζει να ζήσει μαζί του, στη φάρμα του, αφήνοντας πίσω τη ζωή της, στο Τορίνο. Μαζί με τον Μπέρν και τους φίλους τους δημιουργούν μια μικρή κοινότητα, καλλιεργώντας τη γη με παραδοσιακές μεθόδους, αλλά η ζωή στη φάρμα δεν είναι ανέφελη. Υπάρχουν αντιζηλίες, προσωπικές αποτυχίες και οι αντιφάσεις του Μπέρν ταράζουν τις ισορροπίες.
Οι φίλοι παίρνουν διαφορετικούς δρόμους. Ο Τομάζο παντρεύεται και μετακομίζει, ο Νικόλα γίνεται καραμπινιέρος, ενώ η Τερέζα και ο Μπέρν μένουν μαζί, ερωτευμένοι, παλεύοντας με τη δυσκολία να κάνουν παιδί. Το πάθος τους για τη ζωή στη φάρμα και για τον ακτιβισμό οδηγεί σε ακραίες επιλογές, ενώ οι προσωπικές τους σχέσεις συνεχίζουν να δοκιμάζονται. Παρά τις δυσκολίες, ο Τζορντάνο αφήνει πάντα μια δέσμη φωτός, μέσα από τις αναμνήσεις, τις φαντασίες και τα όνειρα των ηρώων του.
Το μυθιστόρημα δεν είναι μια κλασική ιστορία αγάπης με ευτυχισμένο τέλος. Οι ήρωες ζουν σε μια πραγματικότητα που απαιτεί αμφισβήτηση, θυσίες και εμμονικές επιλογές. Η αφήγηση συνδυάζει τη φυσική ομορφιά από την Απουλία με τις περιπέτειες στο Κίεβο και την Ισλανδία, ενώ το μυθιστόρημα αναδεικνύει τον άνθρωπο που παλεύει να ζήσει σε ισορροπία με τη φύση, χωρίς να χάνει τον εαυτό του. Η Τερέζα και ο Μπέρν είναι οι ήρωες μιας γενιάς που αναζητά το νόημα της ζωής μακριά από την πεπατημένη. Ο έρωτάς τους, όπως και η περιπέτεια της φάρμας, δείχνει ότι η αληθινή αγάπη είναι παρούσα ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές και ότι, αν είναι πραγματική, δεν τελειώνει ποτέ.
Αναζητώντας ασφάλεια σ' εναν αβέβαιο κόσμο
Παράλληλα, το βίβλιο «Τασμανία» (μτφ. Σταύρος Παπασταύρου) κινείται στο πεδίο της μυθιστοριογραφίας, αλλά η αφήγηση είναι τόσο ρεαλιστική και λεπτομερής, που η αίσθηση της πραγματικότητας είναι σχεδόν απτή. Κεντρικός ήρωας είναι ο Πάολο, πρώην φυσικός που έχει εγκαταλείψει την επιστήμη για τη συγγραφή, και μέσα από τα μάτια του παρακολουθούμε την αλληλεπίδραση των προσωπικών και παγκόσμιων κρίσεων.
Η ιστορία αναδεικνύει έναν υποκείμενο φόβο που κυριαρχεί στην εποχή μας, από τις τρομοκρατικές επιθέσεις έως την κλιματική κρίση, ενώ η συνάντηση του Πάολο με τον θεωρητικό φυσικό Τζάκοπο Νοβέλι εισάγει στο μυθιστόρημα έννοιες όπως το σύνδρομο Kessler και οι μελλοντικές πανδημίες, απειλές που μοιάζουν αόρατες αλλά είναι υπαρκτές. Παράλληλα, η αφήγηση συνδέει την αγωνία για την επιβίωση με την καθημερινή ζωή, τις σχέσεις, τις απογοητεύσεις και τις ψευδαισθήσεις, δημιουργώντας έναν κόσμο όπου το προσωπικό και το συλλογικό συνυπάρχουν με ένταση και λεπτότητα.
Η προσωπική ζωή του Πάολο, ο γάμος του με τη Λορέντζα που οδηγείται σε αδιέξοδο, η αδυναμία απόκτησης παιδιού και η σχέση του με τον γιο της, συνθέτουν ένα πλαίσιο γεμάτο αναστολές, επιθυμίες και συγκρούσεις. Το ταξίδι που έκανε στην Ιαπωνία για να επισκεφθεί τους τόπους των βομβαρδισμών της Χιροσίμα και της Ναγκασάκι ενισχύει τον διάλογο με το παρόν και το παρελθόν, ενώ οι λεπτομέρειες για την ακτινοβολία και τις συνέπειες της ατομικής βόμβας φέρνουν τον αναγνώστη αντιμέτωπο με τη φθαρτότητα και την αντοχή της ανθρώπινης ζωής.
Στο νέο του βιβλίο, ο Πάολο Τζορντάνο μας παρουσιάζει ένα μυθιστόρημα για το μέλλον που φοβόμαστε και ονειρευόμαστε, αυτό που ίσως δεν θα έχουμε, αλλά και εκείνο που μπορούμε ν' αλλάξουμε, να χτίσουμε με τα χέρια μας. Ο φόβος και η αγωνία μήπως χάσουμε τον έλεγχο κυριαρχούν στην εποχή μας, και ο συγγραφέας τούς δίνει φωνή με μοναδικό τρόπο. Μέσα από τον Πάολο, τον Νοβέλι, τον Τζούλιο και άλλους χαρακτήρες, η αφήγηση μας δείχνει πώς οι άνθρωποι προσπαθούν να συνυπάρξουν με τον φόβο, την αβεβαιότητα και τις προσωπικές τους αποτυχίες, σ' έναν κόσμο όπου οι παγκόσμιες απειλές παραμένουν αμετάβλητες. Το μυθιστόρημα μάς υπενθυμίζει ότι η μεγαλύτερη σωτηρία δεν κρύβεται σε μακρινά και απομακρυσμένα μέρη, αλλά στις σχέσεις μας, στην αγάπη και στην εσωτερική μας αντοχή. Ακόμη και όταν γύρω μας ο κόσμος μοιάζει ασταθής, επικίνδυνος και αβέβαιος.
Ο φόβος, το λάθος, η ωρίμανση
Αυτό που ενώνει όλα τα έργα του Πάολο Τζορντάνο δεν είναι μια συγκεκριμένη θεματολογία, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο ίδιος στέκεται απέναντι στον κόσμο. Δεν τον ενδιαφέρει να δώσει έτοιμες απαντήσεις. Τον ενδιαφέρει να δείξει πώς σκέφτεται ένας άνθρωπος όταν όλα γύρω του αλλάζουν. Ο ίδιος παραδέχεται πως για πολλά χρόνια τον καθόριζε ο φόβος του λάθους. Ο φόβος να πει κάτι που δεν ισχύει, να πάρει μια απόφαση που θ' αποδειχθεί λανθασμένη. Μεγαλώνοντας, αυτό το βάρος μειώθηκε. Σήμερα λέει πως έχει λιγότερο άγχος και περισσότερη ελευθερία. Οι μεγάλες αποφάσεις τού έρχονται σχετικά εύκολα, οι μικρές, καθημερινές, τον δυσκολεύουν περισσότερο. Είναι μια αντίφαση που αναγνωρίζει χωρίς να την ωραιοποιεί.
Δεν του αρέσει η αυτοπροβολή. Τα κοινωνικά δίκτυα τον αφήνουν σχεδόν αδιάφορο. Δεν νιώθει την ανάγκη να δείχνει πού βρίσκεται ή τι κάνει. Πιστεύει ότι μέσα στα βιβλία του εκτίθεται πολύ περισσότερο απ’ όσο θα ήθελε ποτέ να εκτεθεί δημόσια. Κρατά την προσωπική του ζωή προστατευμένη, όχι από μυστικοπάθεια, αλλά από επιλογή. Παρότι δηλώνει ότι μπορεί κανείς να ζήσει και χωρίς βιβλία, παραδέχεται πως τα βιβλία ήταν αυτά που του άνοιξαν τον κόσμο. Το συνειδητοποίησε έντονα σ' ένα ταξίδι στην Ινδία, όταν είδε από κοντά πόσο διαφορετικές είναι οι πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων. Κι όμως, επιστρέφοντας, ήξερε ότι η ανάγνωση ήταν εκείνο που τον βοήθησε να καταλάβει καλύτερα την πολυπλοκότητα της ζωής.
Σήμερα, ο Πάολο Τζορντάνο ζει στη Ρώμη και συνεργάζεται με την Corriere della Sera. Παρακολουθεί στενά την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα και μιλά συχνά για τις ανησυχίες της εποχής μας. Δεν πιστεύει σε βιβλία που ταιριάζουν σε όλους. Προτείνει αναγνώσματα μόνο όταν γνωρίζει τον άνθρωπο απέναντί του και την περίοδο που διανύει. Αν έπρεπε να θυμηθεί το πρώτο βιβλίο που αγόρασε μόνος του, αυτό συνδέεται με την παιδική του ηλικία και μια στιγμή έντονης συναισθηματικής φόρτισης. Από τα βιβλία που τον σημάδεψαν αργότερα, ξεχωρίζει το «Infinite Jest» του Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας.
Ο Πάολο Τζορντάνο έρχεται στην Ελλάδα
Την Παρασκευή 13 Φεβρουαρίου, στις 18:30, το ελληνικό κοινό θα έχει την ευκαιρία να συναντήσει έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους σύγχρονους Ιταλούς συγγραφείς. Ο Πάολο Τζορντάνο έρχεται στην Αθήνα στο πλαίσιο του 1ου Φεστιβάλ Ιταλικής Λογοτεχνίας στη χώρα μας για μια δημόσια ομιλία με τίτλο «Μέσα στη ρήξη. Η Τασμανία και η ανησυχία του παρόντος».
Η εκδήλωση, η οποία θα φιλοξενηθεί στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών, θα γίνει με ταυτόχρονη μετάφραση και η είσοδος θα είναι ελεύθερη, με απαραίτητη προεγγραφή μέσω της ιστοσελίδας του Ινστιτούτου. Ο Πάολο Τζορντάνο δεν θα εμφανιστεί ως κάποιος που κατέχει έτοιμες απαντήσεις, αλλά ως ένας που συνεχίζει ν' αναζητά. Και ίσως γι’ αυτό, όσοι τον διαβάζουμε ή τον ακούμε, νιώθουμε ότι απέναντί μας έχουμε πρώτα έναν άνθρωπο και μετά έναν συγγραφέα, γεμάτο αμφιβολίες, σκέψεις και αλήθειες που μοιράζεται μ' εμάς.
